Shloka 16
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
स््नातकानामिदं शास्त्र वाच्यं पुत्रानुशासनम् । तदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने,बेटा! व्रतधारी स्नातकोंको ही तुम इस मोक्ष-शास्त्रका उपदेश करना। जिसका मन शान्त नहीं है, जिसकी इन्द्रियाँ वशमें नहीं हैं तथा जो तपस्वी नहीं है, उसे इस ज्ञानका उपदेश नहीं करना चाहिये गुणान् नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि । मनः:षष्ठानि सर्वाणि बुद्धयभावे कुतो गुणा:
vyāsa uvāca | snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam | tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasmine | guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api | manaḥ-ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhy-abhāve kuto guṇāḥ ||
ວະຍາສະ ກ່າວວ່າ: ຄຳສອນນີ້—ເປັນຄຳຕັກເຕືອນສຳລັບລູກ—ຄວນຖ່າຍທອດໃຫ້ແກ່ຜູ້ທີ່ສຳເລັດຊີວິດນັກຮຽນຢ່າງມີວິໄນ ແລະດຳລົງຢູ່ດ້ວຍວຣະຕະ (ຄຳປະຕິຍານ/ວິນັຍ). ຄຳພີແຫ່ງການຫຼຸດພົ້ນນີ້ ບໍ່ຄວນສອນໃຫ້ຜູ້ທີ່ຈິດບໍ່ສະຫງົບ, ອິນທຣີບໍ່ຖືກຄວບຄຸມ, ແລະບໍ່ອຸທິດຕົນໃນຕະປະ (tapas). ເພາະດ້ວຍປັນຍາ (buddhi) ມະນຸດຈຶ່ງຖືກນຳໄປສູ່ຄຸນຄວາມດີ, ແລະປັນຍານັ້ນເອງກໍຄວບຄຸມອິນທຣີດ້ວຍ. ເມື່ອຈິດ ແລະຄວາມສາມາດອື່ນໆ (ຮວມເປັນຫົກ) ອາໄສການມີປັນຍາ, ຖ້າຂາດການແຍກແຍະອັນແທ້ ຄຸນຄວາມດີຈະເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ?
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation-teaching should be given only to a qualified, disciplined recipient: one who is calm, self-restrained, and committed to tapas. Virtue and self-mastery depend on buddhi (discernment); without it, the mind and senses cannot be rightly governed, and ethical qualities do not take root.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa lays down a rule of transmission: this ‘instruction to a son’—a mokṣa-oriented doctrine—is to be taught selectively. He justifies this by explaining the inner hierarchy: buddhi guides virtues and regulates the senses; without discernment, the mental-sensory complex cannot sustain dharmic qualities.