Shloka 14
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
धमखियानेषु सर्वेषु सत्याख्याने च यद् वसु । दशेदमृक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्भुतम्,धर्म और सत्यके जितने भी आख्यान हैं, उन सबका यह सारभूत धन है। ऋग्वेदकी दस हजार ऋचाओंका मन्थन करके यह अमृतमय सारतत्त्व निकाला गया है यथा कूर्म इहाड्नि प्रसार्य विनियच्छति । एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धि: सृष्टवा नियच्छति जैसे कछुआ यहाँ अपने अंगोंको फैलाकर फिर समेट लेता है, उसी प्रकार बुद्धि सम्पूर्ण इन्द्रियोंको विषयोंकी ओर फैलाकर फिर उन्हें वहाँसे हटा लेती है
vyāsa uvāca | dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāne ca yad vasu | daśedam ṛk-sahasrāṇi nirmathyāmṛtam adbhutam | yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati | evam evendriya-grāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati |
ວະຍາສະ ກ່າວວ່າ: ໃນບັນດາເລື່ອງລາວທີ່ສອນທຳ (Dharma) ແລະໃນບັນດາຄຳບອກເລົ່າທີ່ຍົກຍ້ອງສັດຈະ, ນີ້ແມ່ນຂຸມຊັບອັນເປັນແກ່ນສານ. ມັນເປັນນ້ຳອະມະຕະອັນອັດສະຈັນ ທີ່ກັ່ນອອກມາໂດຍການ “ກວນ” ບົດຮິກເວດ (Ṛgveda) ສິບພັນບົດ. ເຫມືອນເຕົ່າຍືດອວັຍວະອອກແລ້ວຫົວກັບເຂົ້າ, ປັນຍາ (buddhi) ກໍສົ່ງກຸ່ມອິນທຣີທັງໝົດອອກໄປຫາອາລົມວັດຖຸ ແລ້ວຈຶ່ງຄວບຄຸມ ແລະດຶງກັບຄືນ—ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າການຊະນະຕົນເອງແມ່ນຫົວໃຈຂອງທຳແລະສັດຈະ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the essence of dharma and truth is inner mastery: the intellect should be able to deploy the senses when needed and withdraw them from sense-objects, like a tortoise drawing in its limbs.
Vyāsa presents a distilled ‘nectar’ of teaching—claimed as an essence extracted from vast Vedic material—and illustrates it with a vivid simile: the tortoise’s withdrawal becomes a model for disciplined control of the senses by buddhi.