Shloka 14
अध्यात्म-तत्त्व-निर्णयः
Adhyātma Taxonomy: Elements, Faculties, and Guṇas
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणा: शब्दो न चेतना । सत्त्वं हि तेज: सृजति न गुणान् वै कथंचन
āśrayo nāsti sattvasya guṇāḥ śabdo na cetanā | sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇān vai kathaṃcana ||
ວະຍາສະກ່າວວ່າ: ສັດຕະວະ (sattva) ອັນເປັນຫຼັກຂອງປັນຍາ ບໍ່ມີທີ່ພຶ່ງພາ ຫຼື ຖານຮອງພາຍນອກໃນຕົວມັນເອງ. ທັງກຸນ (guṇa) ທັງຫຼາຍ, ສຽງ, ຫຼື ຈິດຮູ້ ກໍບໍ່ແມ່ນຖານຮອງຂອງມັນ. ເພາະສັດຕະວະໃຫ້ເກີດເຕຊະ (ພະລັງງານສະຫວ່າງໄສ) ແຕ່ບໍ່ໄດ້ສ້າງກຸນທັງຫຼາຍແຕ່ຢ່າງໃດ. ຈຸດປະສົງແມ່ນເພື່ອແຍກໃຫ້ຊັດວ່າ ປັນຍາເປັນເຫດໃກ້ສຳລັບການປາກົດບາງຢ່າງ (ເຊັ່ນ ຄວາມແຈ້ງສະຫວ່າງ) ແຕ່ບໍ່ແມ່ນຖານສຸດທ້າຍຂອງປະກຣິຕິອັນມີສາມກຸນ; ກົງກັນຂ້າມ ປັນຍາເອງຖືກນັບເປັນຜົນໃນສາຍເຫດປັດໃຈ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse argues that sattva/buddhi should not be treated as the ultimate substratum of reality: it can be a cause for certain manifestations (like tejas/illumination), but it is not the source of the guṇas themselves. This supports a layered causality where intellect is not the first principle but part of Prakṛti’s evolutes, while the guṇas remain fundamental to Prakṛti.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa is presenting a philosophical clarification—using Sāṅkhya-like categories—to disentangle what depends on what: body and sensory phenomena are not the ground of intellect, and intellect is not the ground of the guṇas. The passage advances the larger instruction on liberation through correct discrimination of principles.