Shloka 19
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
यह चराचर जगत् बुद्धिके उदय होनेपर ही उत्पन्न होता है और उसके लयके साथ ही लीन हो जाता है; इसलिये यह सारा प्रपंच बुद्धिमय ही है; अतएव श्रुतिने सबकी बुद्धिरूपताका ही निर्देश किया है ।।
yena paśyati tac cakṣuḥ, śṛṇoti śrotram ucyate | jighrati prāṇam ity āhuḥ, rasaṁ jānāti jihvayā ||
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ໂລກຈະລາຈອນນີ້ ເກີດຂຶ້ນກໍຕໍ່ເມື່ອປັນຍາ (buddhi) ປາກົດ; ແລະມັນກໍລະລາຍໄປພ້ອມກັບການດັບຂອງປັນຍານັ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ ສັບພະສິ່ງທັງປວງນີ້ເປັນ “ປັນຍາມະຍະ”; ເພາະສະນັ້ນ ສຣຸຕິ (śruti) ຈຶ່ງຊີ້ວ່າ ທຸກສິ່ງມີຮູບເປັນປັນຍາ. ສິ່ງທີ່ຄວາມຮູ້ເຫັນຜ່ານມັນ ເອີ້ນວ່າ “ຕາ”; ສິ່ງທີ່ມັນໄດ້ຍິນຜ່ານມັນ ເອີ້ນວ່າ “ຫູ”. ເຊັ່ນດຽວກັນ ສິ່ງທີ່ມັນດົມກິ່ນຜ່ານມັນ ເອີ້ນວ່າ prāṇa; ແລະດ້ວຍລີ້ນ ມັນຮູ້ລົດ. ດັ່ງນັ້ນ “ອິນທຣີຍະ” ບໍ່ແມ່ນອໍານາດອິດສະຫຼະ ແຕ່ເປັນຊື່ຂອງໜ້າທີ່ທີ່ປັນຍາພາຍໃນໃຊ້ເພື່ອຮັບຮູ້ໂລກ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that ‘eye’ and ‘ear’ are functional names for the means by which inner intelligence (buddhi/awareness) perceives; the senses are instruments, while cognition belongs to the inner principle. This supports the broader claim that the experienced world is ‘buddhi-made’ in the sense that it is known, structured, and finally withdrawn through buddhi.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on liberation-oriented dharma. Here he explains how perception works—defining the sense-organs by their functions—to shift attention from external objects to the inner knower and the role of buddhi in experience.