Shloka 31
सत्य–अनृत, प्रकाश–तमस्, स्वर्ग–नरक विवेचनम्
Truth and Untruth as Light and Darkness; Svarga and Naraka as Ethical Consequences
अग्नि, वायु, जल और पृथ्वी--इनके रंग-रूप आकाशसे ही गृहीत होते हैं; अत: उससे भिन्न नहीं हैं। तत्त्वज्ञान न होनेसे ही उनमें भेदकी प्रतीति होती है ।।
agnir vāyur jalaṁ pṛthivī—eteṣāṁ varṇa-rūpāṇi ākāśād eva gṛhyante; ataḥ tato bhinnāni na bhavanti. tattva-jñānābhāvād eva teṣu bheda-pratītiḥ. paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca. trailokye sāgare caiva pramāṇaṁ vihitaṁ yathā; parantu ye dṛṣṭeḥ pare yatra cendriyāṇāṁ gocaro nāsti tasya paramātmano parimāṇaṁ kathaṁ brūyāt? ante siddhānāṁ devatānāṁ ca jñānam api parimitaṁ hi.
ພາຣະດວາຊະ ກ່າວວ່າ: «ໄຟ ລົມ ນ້ຳ ແລະ ແຜ່ນດິນ—ສີສັນແລະຮູບຮ່າງຂອງມັນ—ຖືກຮັບຮູ້ກໍໂດຍອາກາດເທົ່ານັ້ນ; ດັ່ງນັ້ນມັນຈຶ່ງບໍ່ແຍກຈາກອາກາດແທ້ໆ. ເພາະຂາດຄວາມຮູ້ແທ້ຕາມທຳມະ ຈຶ່ງເກີດຄວາມຮູ້ສຶກວ່າມັນແຕກຕ່າງ. ບັນດາມຸນີກໍກ່າວໃນຄຳພີຫຼາຍຢ່າງວ່າ ມີມາດຕະວັດກຳນົດໄວ້ສຳລັບສາມໂລກ ແລະ ທະເລທັງຫຼາຍ; ແຕ່ຜູ້ໃດຈະກ່າວ ‘ມາດຕະ’ ຂອງພຣະອາດຕະມັນສູງສຸດ ຜູ້ຢູ່ເຫນືອການເຫັນ ແລະ ເຫນືອການເຂົ້າເຖິງຂອງອິນຊີ? ທ້າຍທີ່ສຸດ ແມ່ນແຕ່ຄວາມຮູ້ຂອງຜູ້ສຳເລັດ (ສິດທະ) ແລະ ເທວະດາ ກໍຍັງມີຂອບເຂດ»។
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
Perceived differences among the elements arise from ignorance; ultimately, their qualities are apprehended through (and not independent of) space, and the Supreme Self cannot be measured or fully known by sensory or even divine cognition—true reality transcends ordinary standards of ‘extent’ and description.
In a philosophical discourse within the Śānti Parva, Bharadvāja argues against taking cosmological measurements as ultimate knowledge: texts may describe the size of worlds and oceans, but the Paramātman lies beyond perception, so claims to fully quantify or comprehend the Absolute are inherently limited.