Shloka 22
पृथिवी देश इत्युक्त: काल: स च न दृश्यते । अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थ ध्यायते यच्च तत्तथा,काष्ठा, कला, मुहूर्त, दिन, रात, लव, मास, पक्ष, छः ऋतु, संवत्सर और कल्प--इन््हें 'काल' कहते हैं तथा पृथ्वीको “देश” कहा जाता है। इनमेंसे देशका तो दर्शन होता है, किंतु काल दिखायी नहीं देता है। अभीष्ट मनोरथकी सिद्धिके लिये जिस देश और कालको उपयोगी मानकर उसका विचार किया जाता है, उसको ठीक-ठीक ग्रहण करना चाहिये
bhīṣma uvāca | pṛthivī deśa ity uktaḥ kālaḥ sa ca na dṛśyate | abhipretārthasiddhyarthaṃ dhyāyate yac ca tat tathā | kāṣṭhāḥ kalā muhurtaṃ dinaṃ rātriḥ lavaḥ māsaḥ pakṣaḥ ṣaḍṛtavaḥ saṃvatsaraḥ kalpaś ca—ime ‘kāla’ iti kathyante; pṛthivī tu ‘deśa’ ity ucyate | eteṣu deśasya tu darśanaṃ bhavati, kālas tu na dṛśyate | iṣṭamanorathasiddhaye yaṃ deśaṃ kālaṃ ca upayoginaṃ manyamānaḥ vicārayati, taṃ yathāvat grahītavyam |
ພີສະມະກ່າວວ່າ: “ແຜ່ນດິນເອີ້ນວ່າ ‘ສະຖານທີ່’ (deśa) ແລະ ‘ເວລາ’ (kāla) ຖືກເອີ້ນຊື່ນັ້ນແຕ່ບໍ່ປາກົດໃຫ້ເຫັນ. ເວລາຖືກກ່າວຜ່ານມາດຕະການຂອງມັນ: kāṣṭhā, kalā, muhūrta, ກາງວັນແລະກາງຄືນ, lava, ເດືອນ, ປັກສະ, ລະດູຫົກ, ປີ, ແລະ kalpa—ນີ້ແມ່ນ ‘ເວລາ’; ແລະແຜ່ນດິນແມ່ນ ‘ສະຖານທີ່’. ໃນສອງຢ່າງນີ້ ສະຖານທີ່ເຫັນໄດ້ ແຕ່ເວລາບໍ່ເຫັນ. ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອໃຫ້ຈຸດປະສົງທີ່ຕັ້ງໃຈສຳເລັດ ຄວນຈັບໃຫ້ຖືກ ແລະເລືອກໃຊ້ສະຖານທີ່ແລະເວລາທີ່ເໝາະສົມຢ່າງແທ້ຈິງ.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that ‘place’ is directly perceptible but ‘time’ is grasped through its conventional measures; therefore, to succeed in any intended undertaking, one must thoughtfully select and correctly understand the appropriate place and time.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and conduct, Bhishma continues his didactic discourse, defining ‘deśa’ (place) and ‘kāla’ (time), listing time-units, and advising careful discernment of the proper context (where and when) for action.