Shloka 3
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
उपायधर्मान् वक्ष्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयो: । निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिन:,युधिष्ठिर! अब मैं अर्थसिद्धिके साधनभूत धर्मोंका वर्णन करूँगा। यदि डाकू और लुटेरे अर्थ और धर्मकी मर्यादा तोड़ने लगें, तब उनके विनाशके लिये वेदोंमें जो साधन बताया गया है, उसका वर्णन आरम्भ करता हूँ। तुम समस्त कार्योकी सिद्धिके लिये उन उपायोंको मुझसे सुनो
upāyadharmān vakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ | nirmaryādā dasyavas tu bhavanti paripanthinaḥ ||
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: “ຢຸທິສຖິຣະເອີຍ, ຂ້າພະເຈົ້າຈະອະທິບາຍວິໄນອັນເປັນອຸບາຍ—ວິທີທີ່ພິສູດແລ້ວວ່າ ສາມາດຮັກສາໄດ້ທັງອັດຖະ (ຄວາມຮຸ່ງເຮືອງ) ແລະທັມມະ (ຄວາມຖືກຕ້ອງ). ເມື່ອພວກໂຈນ ແລະຜູ້ປົ່ນສະດົມອັນໄຮ້ຂອບເຂດ ລະເລີຍຂອບເຂດຂອງອັດຖະແລະທັມມະ ແລະກາຍເປັນຜູ້ດັກທາງ, ຂ້າພະເຈົ້າຈະເລີ່ມກ່າວເຖິງມາດຕະການທີ່ວິທີວິທະ (ເວດ) ອະນຸຍາດ ເພື່ອກວດກາ ແລະທຳລາຍພວກເຂົາ. ຈົ່ງຟັງຈາກຂ້າພະເຈົ້າເຖິງອຸບາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ນຳໃຫ້ການງານທຸກຢ່າງສຳເລັດ.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma frames governance as the protection of both artha (public welfare and stability) and dharma (moral-legal order), and introduces ‘upāya-dharma’—practical, result-tested measures that a ruler may employ, including sanctioned force, to restrain lawless disruptors.
In the Śānti Parva dialogue, Yudhiṣṭhira receives instruction from Bhīṣma on kingship and policy. Here Bhīṣma begins a section on pragmatic statecraft: how to deal with bandits and social predators who violate the bounds of dharma and artha.