Shloka 22
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
अपडूका गर्तरहिता रथभूमि: प्रशस्यते । नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम्,रथसेनाके लिये वह भूमि अच्छी मानी गयी है, जहाँ कीचड़ और गड्ढे न हों। जिस भूमिमें नाटे वृक्ष, बहुत-से घास-फ़्स और जलाशय हों, वह गजारोही योद्धाओंके लिये अच्छी मानी गयी है
apadūkā gartarahitā rathabhūmiḥ praśasyate | nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām ||
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ສະໜາມຮົບທີ່ເໝາະສໍາລັບລົດຮົບ ຖືກສັນລະເສີນວ່າ ຕ້ອງປອດຈາກຂີ້ຕົມແລະຫຼຸມບໍ່. ແຕ່ສໍາລັບນັກຮົບຂີ່ຊ້າງ ດິນທີ່ຄວນສັນລະເສີນແມ່ນດິນທີ່ມີຕົ້ນໄມ້ຕໍ່າໆ ມີທົ່ງຫຍ້າແລະພຸ່ມໄມ້ກວ້າງ ແລະມີນ້ໍາພຽງພໍ—ເປັນພູມປະເທດທີ່ຫຼ້ຽງຊ້າງໄດ້ ແລະໃຫ້ມັນເຄື່ອນໄຫວໃນສົງຄາມໄດ້ດີ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches practical discernment in warfare: different arms (chariots vs. elephants) require different terrain. Good leadership includes choosing ground that matches one’s forces, minimizing avoidable risk and maximizing effectiveness.
In Śānti Parva’s instruction on governance and statecraft, Bhīṣma advises on military preparedness. Here he specifies what kind of land is considered suitable for deploying chariot troops and elephant troops.