Adhyaya 59
Chapter 59: Baladeva’s Censure, Keśava’s Restraint, and Yudhiṣṭhira’s Moral Accounting
Upa-parva: Gadāyuddha-dharma-vimarśa (Baladeva–Keśava Saṃvāda) Upa-Parva
Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya how Baladeva responded upon seeing Duryodhana struck in a manner deemed improper. Sañjaya reports Baladeva’s anger and public denunciation: he asserts a rule of gada-yuddha that one should not strike below the navel, condemning Bhīma’s action as a breach of śāstra and moving to confront him with his plough-weapon. Keśava intervenes, restraining Baladeva and offering a layered justification grounded in political prudence and ethical contextualization: the Pāṇḍavas are presented as allied kin; vow-fulfillment is framed as kṣatriya duty; Bhīma’s prior oath to break Duryodhana’s thighs is recalled; and Maitreya’s earlier curse is cited as prefiguring the outcome. Baladeva remains dissatisfied, warning that the victor may gain a reputation for crooked fighting while Duryodhana, portrayed as straightforward in combat, attains a lasting posthumous course. Baladeva departs for Dvārakā, leaving the victors subdued rather than celebratory. Keśava then addresses Yudhiṣṭhira’s dejection, questioning why he tolerates harsh treatment of the fallen. Yudhiṣṭhira replies that he does not approve of the indignity but explains his forbearance as an accommodation of Bhīma’s accumulated suffering and the history of provocations. The chapter closes with Bhīma’s triumphant address to Yudhiṣṭhira, asserting that the realm is now secure, enemies removed, and governance should proceed according to svadharma, while Yudhiṣṭhira acknowledges the end of enmity under Keśava’s counsel.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—भीम के प्रहार से दुर्योधन विशाल शाल-वृक्ष की भाँति धराशायी पड़ा है; यह दृश्य देख पाण्डवों के मन में क्षणिक तृप्ति और विजय-हर्ष उठता है, और वे पास जाकर उसे देखते हैं। → गिरे हुए कौरव-राज के निकट भीमसेन अपने पुराने अपमानों की स्मृति (द्रौपदी के चीर-हरण/सभा-उपहास) को जगा कर दुर्योधन का तिरस्कार करता है और विजय का उन्मत्त प्रदर्शन करता है। यह उग्रता युद्ध-धर्म की मर्यादा को लाँघने लगती है; युधिष्ठिर भीतर से काँप उठते हैं कि विजय के क्षण में अधर्म का कलंक न लग जाए। → युधिष्ठिर भीमसेन को रोकते हैं—शत्रु-वध के बाद नाचना, बढ़-चढ़कर बोलना और गिरे हुए पर कटु वचन कहना क्षत्रिय-धर्म के विरुद्ध है। वे भीम की उग्र वाणी/आचरण को अन्याय मानकर उसे संयम का आदेश देते हैं, और स्वयं दुर्योधन के प्रति भी एक प्रकार की शोक-छाया और राजोचित मर्यादा दिखाते हैं। → युधिष्ठिर की सीख के बाद भीम का उन्माद शिथिल पड़ता है; दुर्योधन को भी (यद्यपि शत्रु है) अंतिम अवस्था में मनुष्य-धर्म के अनुरूप सांत्वना/संयत व्यवहार का संकेत मिलता है। युधिष्ठिर स्वयं दीर्घ श्वास लेकर विलाप करते हैं—विजय के साथ जो विधवाओं का सागर उमड़ेगा, उसे देखने का भय उन्हें भीतर से तोड़ देता है। → युद्ध समाप्ति के निकट है, पर युधिष्ठिर के मन में प्रश्न जलता रहता है—क्या यह विजय स्वर्ग का द्वार है या नरक-तुल्य शोक का आरम्भ? दुर्योधन के अंतिम क्षणों की वाणी/दृष्टि आगे के अध्यायों में निर्णायक रूप लेती है।
Shlokas
Verse 1
अपर बछ। ] अ्शऑका:<म एकोनषशष्टितमो< ध्याय: भीमसेनके द्वारा दुर्योधनका तिरस्कार
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ແລ້ວເມື່ອເຫັນເຂົາລົ້ມລົງ—ດັ່ງຕົ້ນສາລາໃຫຍ່ຖືກໂຄ່ນ—ປານດະວະທັງຫມົດຢູ່ທີ່ນັ້ນກໍມອງເບິ່ງດ້ວຍໃຈຊື່ນບານ.
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! दुर्योधनको ऊँचे एवं विशाल शालवृक्षके समान गिराया गया देख समस्त पाण्डव मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और निकट जाकर उसे देखने लगे ।।
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ຂ້າແຕ່ພະຣາຊາ, ເມື່ອເຫັນດຸຣະໂຢທະນະຖືກໂຄ່ນລົງ—ດັ່ງຕົ້ນສາລາສູງໃຫຍ່ລົ້ມ—ປານດະວະທັງຫມົດກໍຍິນດີໃນໃຈ ແລະເຂົ້າໄປໃກ້ເພື່ອເບິ່ງ. ພວກໂສມະກະກໍເຊັ່ນກັນ; ເມື່ອເຫັນດຸຣະໂຢທະນະນອນຫົວຄຳຢູ່ກັບດິນ ດັ່ງຊ້າງເຈົ້າປ່າທີ່ຄຸ້ມຄັ່ງຖືກສິງໂຕໂຄ່ນລົງ, ພວກເຂົາກໍປິຕິຍິນດີຈົນຂົນລຸກທົ່ວກາຍ.
Verse 3
ततो दुर्योधन हत्वा भीमसेन: प्रतापवान् । पातितं कौरवेन्द्रं तमुपगम्येदमब्रवीत्,इस प्रकार दुर्योधनका वध करके प्रतापी भीमसेन उस गिराये गये कौरवराजके पास जाकर बोले--
ຕໍ່ມາ ພີມເສນາ ຜູ້ມີລິດເດດ ຫຼັງຈາກສັງຫານ ທຸຣະໂຢທະນະ ແລ້ວ ໄດ້ເຂົ້າໄປໃກ້ກະສັດແຫ່ງກໍຣະວະທີ່ລົ້ມຢູ່ນັ້ນ ແລະເວົ້າຄໍາເຫຼົ່ານີ້។
Verse 4
गौर्गौरिति पुरा मन्द द्रौपदीमेकवाससम् | यत् सभायां हसन्नस्मांस्तदा वदसि दुर्मते
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຄົນໂງ່! ໃນອະດີດ ໃນສະພາຫຼວງ ເຈົ້າເຄີຍຫົວເຮາະເຢາະເຍີ້ຍພວກເຮົາ ແລະດູຖູກ ດຣາວປະດີ ເມື່ອນາງຢືນຢູ່ນັ້ນດ້ວຍເສື້ອຜ້າພຽງຜືນດຽວ ພ້ອມຮ້ອງ ‘ງົວ! ງົວ!’; ຄວາມໂຫດຮ້າຍ ແລະຈິດໃຈບິດເບືອນຂອງເຈົ້ານັ້ນແຫຼະ ທີ່ກໍາລັງເວົ້າຢູ່ບັດນີ້.»
Verse 5
एवमुक््त्वा स वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत्
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອເວົ້າດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ລາວໄດ້ນໍາຕີນຊ້າຍໄປແຕະທີ່ກະຫຼອດຫົວຂອງຕົນ—ເປັນການດູຖູກຢ່າງຈົ່ງໃຈ.
Verse 6
तथैव क्रोधसंरक्तो भीम: परबलार्दन:
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໃນທໍານອງດຽວກັນ ພີມະ—ຜູ້ທໍາລາຍກໍາລັງຂອງສັດຕູ—ມີໃຈລຸກໄໝ້ດ້ວຍຄວາມໂກດ ໄດ້ມຸ່ງໜ້າເພື່ອບົດຂີ້ກໍາລັງຂອງຝ່າຍຕໍ່ຕ້ານ.
Verse 7
येअस्मान् पुरोपनृत्यन्त मूढा गौरिति गौरिति
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ພວກຄົນໂງ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ເຄີຍອອກມາເຕັ້ນຢູ່ຕໍ່ໜ້າພວກເຮົາ ຮ້ອງຊໍ້າໆວ່າ ‘ງົວ! ງົວ!’»
Verse 8
नास्माकं निकृतिर्वल्विनक्षिद्यूतं न वज्चना । स्वबाहुबलमश्रित्य प्रबाधामो वयं रिपून्
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ການຫລອກລວງບໍ່ແມ່ນທາງຂອງພວກເຮົາ—ບໍ່ແມ່ນການພະນັນ ບໍ່ແມ່ນການຕົວະ. ພວກເຮົາອາໄສແຮງແຂນຂອງຕົນ ແລ້ວກົດດັນກວນກະທົບສັດຕູໃຫ້ທຸກທໍລະມານ».
Verse 9
सो<वाप्य वैरस्य परस्य पारं वृकोदर: प्राह शनै: प्रहस्य । युधिष्ठटिरं केशवसृज्जयांश्व धनंजयं माद्रवतीसुतीौ च
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ແມ່ນແຕ່ໄດ້ຂ້າມພົ້ນໄປຮອດຝັ່ງອັນໄກຂອງຄວາມອາຄາດອັນດຸເດືອດນັ້ນແລ້ວ ວຶກໂກດະຣະ (ພີມ) ກໍກ່າວ—ຊ້າໆ ພ້ອມຮອຍຍິ້ມຈາງ—ຕໍ່ຢຸທິດຖິຣະ, ຕໍ່ເກສະວະ (ກຣິດສະນະ), ຕໍ່ພວກສຣິນຈະຍະ, ຕໍ່ທະນັນຈະຍະ (ອາຣະຈຸນ) ແລະຕໍ່ລູກຝາແຝດຂອງມາດຣີ (ນະກຸລ ແລະ ສະຫະເທວ)។
Verse 10
रजस्वलां द्रौपदीमानयन् ये ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्त्राम् । तान् पश्यध्वं पाण्डवैर्धार्तहराष्ट्रान् रणे हतांस्तपसा याज्ञसेन्या:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງເບິ່ງເຖິງລູກຊາຍຂອງທຣິຕະຣາສະຕຣະເຫຼົ່ານັ້ນ—ຜູ້ທີ່ລາກດຣໍປະດີເມື່ອນາງຢູ່ໃນຍາມເລືອດ, ແລະຜູ້ທີ່ພະຍາຍາມປອດເສື້ອຜ້ານາງໃນສະພາຫຼວງ. ພວກປານດະວະໄດ້ຟັນລົງພວກເຂົາໃນສະໜາມຮົບ ໂດຍອານຸພາບແຫ່ງຕະປະສະຍາ ແລະຄວາມມຸ່ງມັ້ນອັນຊອບທຳຂອງຢາຊະເສນີ».
Verse 11
ये न: पुरा षण्ढतिलानवोचन् क्रूरा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्रा: । ते नो हता: सगणा: सानुबन्धा: काम स्वर्ग नरकं वा पताम:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ລູກຊາຍອັນໂຫດຮ້າຍຂອງພະຣາຊາທຣິຕະຣາສະຕຣະ ຜູ້ເຄີຍເຢາະເຢີ້ຍພວກເຮົາ ເອີ້ນວ່າເປັນນະປຸງສະກະ ແລະບໍ່ມີຄ່າດັ່ງເມັດງາທີ່ບໍ່ມີແກ່ນ—ຄົນເຫຼົ່ານັ້ນບັດນີ້ຖືກພວກເຮົາສັງຫານແລ້ວ ພ້ອມທັງພວກພ້ອມພັນ ແລະພັນທະມິດ. ບັດນີ້ ຈະໄປສະຫວັນ ຫຼືຕົກນະລົກ ກໍບໍ່ຫ່ວງອີກແລ້ວ.
Verse 12
पुनश्च राज्ञ: पतितस्य भूमौ सतां गदां स्कन्धगतां प्रगृहा । वामेन पादेन शिर: प्रमृद्य दुर्योधनं नैकृतिकं न्यवोचत्
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ແລ້ວອີກ ລາວໄດ້ຢືດເອົາຄ້ອນກະບອງ (ຄະດາ) ທີ່ນອນຊິດກັບບ່າຂອງກະສັດຜູ້ລົ້ມຢູ່ເທິງດິນ ແລ້ວໃຊ້ຕີນຊ້າຍກົດຫົວຂອງດຸຣະໂຢທະນະ ແລະກ່າວດ່າວ່າເປັນຄົນຫລອກລວງ ແລະຄົນຄົດຄຽວ.
Verse 13
हृष्टेन राजन् कुरुसत्तमस्य क्षुद्रात्मना भीमसेनेन पादम् । दृष्टवा कृतं मूर्थनि नाभ्यनन्दन् धर्मात्मान: सोमकानां प्रबर्हा:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພະຣາຊາ! ເມື່ອພີມເສນະຜູ້ຈິດໃຈຕໍ່າ ມີຄວາມຍິນດີລົ້ນເກີນ ໄດ້ວາງຕີນລົງເທິງສີສະຂອງທຸຣະໂຍທະນະ—ຜູ້ເປັນເລີດໃນຫມູ່ກຸຣຸ—ບັນດາຜູ້ນຳສົມະກະຜູ້ສູງສົ່ງ ແລະຖືທຳມະ ເຫັນແລ້ວບໍ່ອະນຸມັດ ແລະບໍ່ໄດ້ສັນລະເສີນການກະທຳອັນຜິດທຳມະນັ້ນ.
Verse 14
तव पुत्र तथा हत्वा कत्थमानं वृकोदरम् । नृत्यमानं च बहुशो धर्मराजो<ब्रवीदिदम्,आपके पुत्रको मारकर बहुत बढ़-बढ़कर बातें बनाते और बारंबार नाचते-कूदते हुए भीमसेनसे धर्मराज युधिष्ठिरने इस प्रकार कहा--
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ຫຼັງຈາກສັງຫານບຸດຂອງທ່ານແລ້ວ ພີມະ (ວຣິໂກດະຣະ) ກໍອວດອ້າງຢ່າງຫນັກ ແລະເຕັ້ນລຳຊ້ຳໆດ້ວຍຄວາມຍິນດີ; ພຣະຣາຊາຍຸທິສຖິຣະ ຜູ້ທຳມະຣາຊາ ໄດ້ກ່າວກັບເຂົາດັ່ງນີ້—
Verse 15
गतो<सि वैरस्यानृण्यं प्रतिज्ञा पूरिता त्वया । शुभेनाथाशुभेनैव कर्मणा विरमाधुना,'भीम! तुम वैरसे उऋण हुए। तुमने शुभ या अशुभ कर्मसे अपनी प्रतिज्ञा पूरी कर ली। अब तो इस कार्यसे विरत हो जाओ
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ພີມະເອີຍ, ເຈົ້າໄດ້ຊຳລະໜີ້ແຫ່ງຄວາມພະຍາດພາຍແລ້ວ; ຄຳປະຕິຍານຂອງເຈົ້າກໍສຳເລັດແລ້ວ. ຈະເປັນການກະທຳທີ່ຖືວ່າດີ ຫຼືຖືວ່າບໍ່ດີກໍຕາມ, ເຈົ້າໄດ້ເຮັດສິ່ງທີ່ເຈົ້າປະຕິຍານໄວ້ສຳເລັດແລ້ວ—ບັດນີ້ຈົ່ງຢຸດຈາກການກະທຳນີ້ເຖີດ.”
Verse 16
मा शिरोअस्य पदा मार्दीर्मा धर्मस्तेडतिगो भवेत् | राजा ज्ञातिहतश्नायं नैतन्नन््याय्यं तवानघ
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ຢ່າຕີ ຫຼືເຕະສີສະຂອງເຂົາດ້ວຍຕີນ; ຢ່າໃຫ້ເຈົ້າລ່ວງລະເມີດທຳມະ. ຄົນນີ້ເປັນພຣະຣາຊາ ແລະເປັນຍາດຂອງພວກເຮົາ; ບັດນີ້ເມື່ອເຂົາຖືກສັງຫານແລ້ວ, ການປະພຶດແບບນັ້ນບໍ່ສົມຄວນສຳລັບເຈົ້າ, ຜູ້ບໍ່ມີມົນທິນ.”
Verse 17
एकादशचमूनाथं कुरूणामधिपं तथा । मा स्प्राक्षीर्भीम पादेन राजानं ज्ञातिमेव च,'भीम! ग्यारह अक्षौहिणी सेनाके स्वामी तथा अपने ही बान्धव कुरुराज राजा दुर्योधनको पैरसे न ठुकराओ
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ພີມະເອີຍ, ຢ່າແຕະຕ້ອງດ້ວຍຕີນເຖິງພຣະຣາຊາທຸຣະໂຍທະນະ—ຜູ້ເປັນເຈົ້າແຫ່ງກຸຣຸ ແລະເປັນຜູ້ນຳກອງທັບສິບເອັດອັກເສົາຫິນີ—ເພາະເຂົາກໍເປັນຍາດຂອງເຈົ້າເອງ.”
Verse 18
हतबन्धुर्हतामात्यो भ्रष्टसैन्यो हतो मृथे । सर्वाकारेण शोच्यो5यं नावहास्यो5यमी श्वर:
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ຍາດພີ່ນ້ອງຂອງເຂົາຖືກສັງຫານ, ອຳມາດຂອງເຂົາກໍຖືກຂ້າ, ກອງທັບຂອງເຂົາຖືກທຳລາຍແຕກພ່າຍ, ແລະເຂົາເອງກໍລົ້ມຕາຍໃນສົງຄາມ. ດັ່ງນັ້ນ ພະຣາຊາດຸຣະໂຍທະນະ ຄວນແກ່ການໂສກເສົ້າທຸກປະການ ບໍ່ແມ່ນຄວນແກ່ການເຢາະເຍີ້ຍ».
Verse 19
विध्वस्तो5यं हतामात्यो हतभ्राता हतप्रज: । उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ຄົນນີ້ຖືກທຳລາຍຢ່າງສິ້ນເຊີງ—ອຳມາດຖືກຂ້າ, ພີ່ນ້ອງຖືກຂ້າ, ແລະປະຊາຊົນຂອງເຂົາກໍຖືກຂ້າ. ສາຍການຖວາຍປິນດະ (piṇḍa) ຖືກຕັດຂາດ; ບໍ່ມີໃຜເຫຼືອຢູ່ເພື່ອຖວາຍປິນດະໃຫ້ເຂົາ. ແລະຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ເຂົາແມ່ນພີ່ນ້ອງຂອງພວກເຮົາເອງ. ສິ່ງທີ່ເຈົ້າໄດ້ເຮັດຕໍ່ເຂົາ ບໍ່ຍຸດຕິທຳ ບໍ່ສົມຄວນຕາມທຳ».
Verse 20
धार्मिको भीमसेनो<सावित्याहुस्त्वां पुरा जना: । स कस्माद् भीमसेन त्वं राजानमधितिष्ठसि
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ແຕ່ກ່ອນ ຜູ້ຄົນເຄີຍກ່າວເຖິງເຈົ້າວ່າ ‘ພີມະເສນະນີ້ ເປັນຜູ້ຊອບທຳແທ້’។ ຖ້າເປັນດັ່ງນັ້ນ ພີມະເສນະ, ເປັນຫຍັງເຈົ້າຈຶ່ງຍ່ຳຢີ່ກະສັດ (ດຸຣະໂຍທະນະ) ໃນບັດນີ້?»
Verse 21
इत्युक्त्वा भीमसेनं तु साश्रुकण्ठो युधिष्ठिर: । उपसृत्याब्रवीद् दीनो दुर्योधनमरिंदमम्,भीमसेनसे ऐसा कहकर राजा युधिष्छिर दीनभावसे शत्रुदमन दुर्योधनके पास गये और अश्रुगद्गद कण्ठसे इस प्रकार बोले--
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອກ່າວດັ່ງນັ້ນຕໍ່ພີມະເສນະແລ້ວ ຢຸທິສຖິຣະ—ຜູ້ມີສຽງອັດອັ້ນດ້ວຍນ້ຳຕາ—ໄດ້ເຂົ້າໄປໃກ້ດຸຣະໂຍທະນະ ຜູ້ປາບສັດຕູ. ດ້ວຍຄວາມເສົ້າໝອງຢ່າງລຶກ ລາວໄດ້ກ່າວກັບເຂົາດັ່ງນີ້—»
Verse 22
तात मन्युर्न ते कार्यो नात्मा शोच्यस्त्वया तथा । नून॑ पूर्वकृतं कर्म सुघोरमनुभूयते
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ, ເຈົ້າບໍ່ຄວນປະຕິບັດຄວາມໂກດແຄ້ນ ຫຼືຄວາມເສົ້າໂສກ; ແລະການໂສກເສົ້າເພື່ອຕົນເອງກໍບໍ່ສົມຄວນ. ແນ່ນອນ ສິ່ງທີ່ກຳລັງຖືກອົດທົນຢູ່ໃນບັດນີ້ ແມ່ນຜົນຂອງກຳທີ່ເຄີຍເຮັດໄວ້ກ່ອນ—ຮ້າຍແຮງຢ່າງຍິ່ງໃນຜົນສະທ້ອນຂອງມັນ».
Verse 23
धात्रोपदिष्टं विषमं नूनं फलमसंस्कृतम् । यद् वयं त्वां जिघांसामस्त्वं चास्मान् कुरुसत्तम
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ແນ່ນອນ ຜົນທີ່ຮຸນແຮງ ແລະບໍ່ເທົ່າທຽມນີ້—ເປັນຜົນອັນບໍ່ບໍລິສຸດ—ໄດ້ຖືກຈັດສັນໂດຍຜູ້ກຳນົດຊະຕາ (ທ່ານວິທາຕາ). ເພາະມັນມາຮອດຂັ້ນນີ້: ພວກເຮົາປາດຖະນາຈະຂ້າເຈົ້າ ແລະເຈົ້າກໍປາດຖະນາຈະຂ້າພວກເຮົາ, ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນຫມູ່ກຸຣຸ».
Verse 24
आत्मनो हाूपराधेन महद् व्यसनमीदृशम् | प्राप्ततानसि यल्लोभान्मदाद् बाल्याच्च भारत,“भरतनन्दन! तुमने लोभ, मद और अविवेकके कारण अपने ही अपराधसे ऐसा भारी संकट प्राप्त किया है
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ເປັນເພາະຄວາມຜິດຂອງເຈົ້າເອງ ທີ່ເຈົ້າຕົກຢູ່ໃນຄວາມພິນາດອັນໃຫຍ່ນີ້—ເກີດຈາກຄວາມໂລບ, ຈາກຄວາມຫຍິ່ງຍໂສ, ແລະຈາກຄວາມເປັນເດັກທີ່ຂາດປັນຍາພິຈາລະນາ».
Verse 25
घातयित्वा वयस्यांश्व भ्रातृनथ पितृंस्तथा । पुत्रान् पौत्रांस्तथा चान्यांस्ततो5सि निधनं गत:,“तुम अपने मित्रों, भाइयों, पितृतुल्य पुरुषों, पुत्रों और पौत्रोंका वध कराकर फिर स्वयं भी मारे गये
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອເຈົ້າໄດ້ເຮັດໃຫ້ເກີດການຂ້າຟັນມິດສະຫາຍ, ພີ່ນ້ອງ, ແລະຜູ້ເຖົ້າແກ່ (ບິດາ ແລະຜູ້ທີ່ເປັນດັ່ງບິດາ) ພ້ອມທັງລູກຊາຍ, ຫຼານ, ແລະຜູ້ອື່ນໆ ອີກ, ແລ້ວຕໍ່ມາ ເຈົ້າເອງກໍໄດ້ໄປສູ່ຄວາມພິນາດ.»
Verse 26
तवापराधादस्माभि भ्रातरस्ते निपातिता: । निहता ज्ञातयश्चापि दिएष्ट॑ मन्ये दुरत्ययम्
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ເນື່ອງຈາກຄວາມຜິດຂອງເຈົ້າ, ພວກເຮົາໄດ້ຟັນລົງພີ່ນ້ອງຂອງເຈົ້າ, ແລະຍາດພີ່ນ້ອງຂອງເຈົ້າກໍຖືກຂ້າຕາຍ. ຂ້ອຍເຫັນວ່ານີ້ແມ່ນກົດບັນຍັດອັນຫຼີກບໍ່ພົ້ນຂອງຊະຕາ—ສິ່ງທີ່ຍາກຈະຝ່າຝືນ.»
Verse 27
आत्मा न शोचनीयस्ते श्लाध्यो मृत्युस्तवानघ । वयमेवाधुना शोच्या: सर्वावस्थासु कौरव
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ຕົວເຈົ້າບໍ່ຄວນໃຫ້ໂສກເສົ້າ, ໂອ ຜູ້ບໍ່ມີມົນທິນ; ແມ່ນແຕ່ຄວາມຕາຍຂອງເຈົ້າກໍຄວນແກ່ການສັນລະເສີນ. ແຕ່ພວກເຮົານີ້ແຫຼະທີ່ນ່າສົງສານໃນບັດນີ້—ໃນທຸກສະພາບ ແລະທຸກພາວະ, ໂອ ກໍຣະວະ».
Verse 28
भ्रातृणां चैव पुत्राणां तथा वै शोकविह्लला:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ພວກເຂົາຖືກຄວາມໂສກເສົ້າກົດທັບ—ຮ້ອງໄຫ້ທັງເພື່ອອ້າຍນ້ອງ ແລະເພື່ອລູກຊາຍ—ຕື່ນຕະລຶງດ້ວຍຄວາມເຈັບປວດທີ່ສົງຄາມນຳມາສູ່ຍາດພີ່ນ້ອງຂອງຕົນເອງ.
Verse 29
त्वमेक: सुस्थितो राजन् स्वर्गे ते निलयो ध्रुव:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ໂອ ພະຣາຊາ, ມີແຕ່ພະອົງຜູ້ດຽວທີ່ຢືນຢູ່ຢ່າງໝັ້ນຄົງ; ໃນສະຫວັນ ທີ່ພຳນັກຂອງພະອົງແນ່ນອນ ແລະບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ.”
Verse 30
स््नुषाश्र प्रस्नुषाश्वैव धृतराष्ट्रस्य विद्धला: | गर्हयिष्यन्ति नो नूनं विधवा: शोककर्शिता:,*धृतराष्ट्रकी वे शोकातुर एवं व्याकुल विधवा पुत्रवधुएँ और पौत्रवधुएँ भी निश्चय ही हमलोगोंकी निन्दा करेंगी”
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ລູກສະໄພ ແລະ ຫຼານສະໄພຂອງທຣິຕະຣາດ—ຖືກພາກຈາກຜົວ ແລະແຕກສະລາຍ—ບັດນີ້ເປັນແມ່ໝ້າຍ ຖືກຄວາມໂສກເສົ້າຂູດຄັ້ນ ຈະຕ້ອງຕຳນິພວກເຮົາແນ່ນອນ.”
Verse 31
संजय उवाच एवमुकक््त्वा सुदुःखार्तो निशश्वास स पार्थिव: । विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ເມື່ອກ່າວດັ່ງນັ້ນແລ້ວ, ພະຣາຊາ—ຢຸທິສຖິຣະ ບຸດແຫ່ງທັມມະ—ຖືກຄວາມໂສກອັນແຮງກ້າກົດທັບ, ຖອນຫາຍໃຈຍາວ ແລະຮ້ອງໄຫ້ຄຳຄວນຢູ່ດົນນານ.
Verse 43
तस्यावहासस्य फलमप्य त्वं समवाप्नुहि | “खोटी बुद्धिवाले मूर्ख! तूने पहले मुझे “बैल
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ບັດນີ້ ເຈົ້າຈົ່ງຮັບຜົນແຫ່ງການເຢາະເຍີ້ຍນັ້ນ. ໂອ ຄົນໂງ່ ຜູ້ມີປັນຍາບິດເບືອນ! ໃນກ່ອນ ເຈົ້າເຄີຍເຢາະເຍີ້ຍຂ້ອຍໂດຍເອີ້ນວ່າ ‘ງົວ, ງົວ,’ ແລະໄດ້ນຳດຣໍປະດີ—ນຸ່ງຜ້າພຽງຜືນດຽວ ແລະຢູ່ໃນຍາມມີປະຈຳເດືອນ—ເຂົ້າສູ່ສະພາຫຼວງ ເຮັດໃຫ້ພວກເຮົາທັງປວງເປັນຂອງຫົວເຮາະ ແລະຂວ້າງຄຳຂົມຂື່ນໃສ່ທຸກຄົນ. ມື້ນີ້ ຈົ່ງຮັບຜົນແຫ່ງການດູໝິ່ນ ແລະການເຢາະເຍີ້ຍນັ້ນເຖີດ!”
Verse 56
शिरश्न राजसिंहस्य पादेन समलोडयत् | ऐसा कहकर भीमसेनने अपने बायें पैरसे उसके मुकुटको ठुकराया और उस राजसिंहके मस्तकपर भी पैरसे ठोकर मारा
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ພີມເສນ ເວົ້າດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ໄດ້ໃຊ້ຕີນຊ້າຍຢຽບກະແທກມົງກຸດໃຫ້ລົ້ມ ແລະຕໍ່ມາກໍເຕະສີສະຂອງ “ສິງໃນຫມູ່ກະສັດ” ນັ້ນ. ການກະທຳນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຈຸດສິ້ນສຸດອັນໂຫດຮ້າຍຂອງການແກ້ແຄ້ນໃນສະໜາມຮົບ ເມື່ອຄວາມໂກດແຄ້ນແລະການຕອບໂຕ້ກົດທັບຄວາມເຄົາລົບທີ່ຄວນມີຕໍ່ນັກຮົບຜູ້ລົ້ມລົງ.
Verse 59
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि युधिष्ठिरविलापे एकोनषष्टितमो5 ध्याय: ।। ५९ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें युधिष्ठिरका विलापविषयक उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ໃນ ສຣີມະຫາພາຣະຕະ ພາຍໃນ ສະລະຍະປະຣະວະ—ໂດຍສະເພາະໃນພາກກ່ຽວກັບການປະລະມືດ້ວຍຄະທາ—ບົດທີ 59 ອັນມີເນື້ອຫາເປັນການຄ່ຳຄວນຂອງ ຢຸທິສຖິຣະ ກໍສິ້ນສຸດລົງ.” ຂໍ້ປິດທ້າຍນີ້ເປັນໝາຍບອກການຈົບບົດ ແລະວາງກອບເລື່ອງເປັນການທົບທວນທາງທຳມະ ແລະອາລົມ ທ່າມກາງຄວາມພິນາດຂອງສົງຄາມ.
Verse 63
पुनरेवाब्रवीद् वाक््यं यत् तच्छुणु नराधिप । नरेश्वर! इसी प्रकार शत्रुसेनाका संहार करनेवाले भीमसेनने क्रोधसे लाल आँखें करके फिर जो बात कही, उसे भी सुन लीजिये
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພະຣາຊາ, ຈົ່ງຟັງອີກຄັ້ງເຖິງຖ້ອຍຄຳນັ້ນ. ໂອ ເຈົ້າແຫ່ງມະນຸດ, ຈົ່ງຟັງດ້ວຍວ່າ ພີມເສນ—ຜູ້ທຳລາຍກອງທັບສັດຕູ—ໄດ້ກ່າວຊ້ຳອີກ ໂດຍມີດວງຕາແດງກ່ຳດ້ວຍໂທສະ. ການເລົ່າເລື່ອງຫັນໄປຫາຖ້ອຍຄຳທີ່ກ່າວຊ້ຳຂອງພີມ ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄວາມໂກດແຄ້ນຍັງພຸ້ງພັນໃນສະໜາມຮົບ ແມ່ນແຕ່ໃນຜູ້ທີ່ຮົບເພື່ອທຳມະ.
Verse 73
तान् वयं प्रतिनृत्याम: पुनर्गौरिति गौरिति । जिन मूर्खोने पहले हमें “बैल-बैल' कहकर नृत्य किया था, आज उन्हें “बैल-बैल' कहकर उस अपमानका बदला लेते हुए हम भी प्रसन्नतासे नाच रहे हैं
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ບັດນີ້ ພວກເຮົາກຳລັງເຕັ້ນຕອບໂຕ້ພວກເຂົາ ຮ້ອງຊ້ຳໆວ່າ ‘ງົວ! ງົວ!’—ເພື່ອຊົດເຊີຍຄຳຫຍາບຫຍັ່ນ. ເພາະຄົນໂງ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ເຄີຍເຕັ້ນຢັ້ວຢາມພວກເຮົາ ພ້ອມຮ້ອງ ‘ງົວ! ງົວ!’; ມື້ນີ້ ເພື່ອແກ້ແຄ້ນຄວາມອັບອາຍນັ້ນ ພວກເຮົາກໍເຕັ້ນດ້ວຍຄວາມພໍໃຈ.”
Verse 283
कथं द्रक्ष्यामि विधवा वधू: शोकपरिप्लुता: । “भला, मैं भाइयों और पुत्रोंकी उन शोकविह्नलला और दु:खमें डूबी हुई विधवा बहुओंको कैसे देख सकूँगा
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ຂ້ອຍຈະທົນເບິ່ງໄດ້ແນວໃດ ຕໍ່ຫນ້າລູກສະໄພເຫຼົ່ານັ້ນ—ບັດນີ້ເປັນແມ່ຫມ້າຍ—ຜູ້ຖືກຄວາມໂສກຄອບງຳ ແລະຈົມຢູ່ໃນຄວາມທຸກ?”
Verse 293
वयं नरकसंज्ञ वै दु:खं प्राप्स्याम दारुणम् “राजन! तुम अकेले सुखी हो। निश्चय ही स्वर्गमें तुम्हें स्थान प्राप्त होगा और हमें यहाँ नरकतुल्य दारुण दु:ख भोगना पड़ेगा
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ພວກເຮົາຜູ້ຖືກຕິດປ້າຍວ່າເປັນຜູ້ມຸ່ງໄປສູ່ນະລົກ ຈະພົບທຸກຂ໌ອັນສະຫວັນຫນ້າຢ້ານຢ່າງແນ່ນອນ. ໂອ ພະຣາຊາ! ມີແຕ່ພະອົງຜູ້ດຽວທີ່ໂຊກດີ; ແນ່ນອນພະອົງຈະໄດ້ບ່ອນຢູ່ໃນສະຫວັນ, ແຕ່ພວກເຮົາຈະຕ້ອງທົນທຸກຢູ່ນີ້ ດຸຈນະລົກອັນໂຫດຮ້າຍ»។
Verse 2736
कृपणं वर्तयिष्यामस्तैहीना बन्धुभि: प्रियै: । “अनघ! तुम्हें अपने लिये शोक नहीं करना चाहिये
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອຂາດທ່ານ ແລະຂາດຍາດພີ່ນ້ອງຜູ້ເປັນທີ່ຮັກ ພວກເຮົາຈະຕ້ອງດຳລົງຊີວິດອັນອັບອາຍແລະທຸກຍາກ. ໂອ ຜູ້ບໍ່ມີມົນທິນ! ທ່ານບໍ່ຄວນໂສກເສົ້າເພື່ອຕົນເອງ—ຄວາມຕາຍຂອງທ່ານນ່າສັນລະເສີນ. ໂອ ກະສັດແຫ່ງກຸຣຸ! ໃນທຸກສະພາບ ໃນຍາມນີ້ ຜູ້ນ່າສົງສານແທ້ໆຄືພວກເຮົາ; ເພາະບໍ່ມີຍາດມິດອັນເປັນທີ່ຮັກເຫຼົ່ານັ້ນ ພວກເຮົາຈະຕ້ອງຢູ່ຕໍ່ໄປຢ່າງອ່ອນແອ ແລະບໍ່ມີທີ່ພຶ່ງ»។
Frequently Asked Questions
Whether a decisive action that violates a codified combat convention (no strike below the navel) can be ethically defended through vow-fulfillment, prior harms, and the necessity of concluding a destabilizing conflict.
Ethical judgment in Itihāsa often requires contextual reasoning: dharma is negotiated among rules, consequences, relational duties, and prior commitments, with restraint and legitimacy-management as core leadership virtues.
No formal phalaśruti is stated here; the meta-commentary operates implicitly through reputational outcomes and the narrative’s emphasis on how actions are publicly interpreted within dharma discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.