Shloka 49
अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम्
Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report
*राजा दुर्योधन! यदि आप जीवित हों तो यह कानोंको सुख देनेवाली बात सुनें। पाण्डवपक्षमें केवल सात और कौरवपक्षमें सिर्फ हम तीन ही व्यक्ति बच गये हैं ।।
te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo 'tha sātyakiḥ | ahaṃ ca kṛtavarmā ca kṛpaḥ śāradvatastathā ||
ສັນຊະຍະ ລາຍງານຢ່າງເຢັນຊາເຖິງຜູ້ທີ່ຍັງເຫຼືອຫຼັງການຂ້າຟັນ: ຝ່າຍປານດະວະ ເຫຼືອພຽງພີ່ນ້ອງຫ້າຄົນ, ພ້ອມດ້ວຍ ວາສຸເທວ (ກຣິສນະ) ແລະ ສາຕະຍະກິ; ຝ່າຍກົວຣະວະ ເຫຼືອພຽງສາມ—ສັນຊະຍະເອງ, ກຣິຕະວັຣມາ, ແລະ ກຣິປະ ບຸດຂອງ ຊາຣັດວັດ. ຂໍ້ຄໍານີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມຫວ່າງເປົ່າທາງຈັນຍາບັນຂອງສົງຄາມ: ຊະນະຫຼືແພ້ກໍລ້ວນຫວ່າງເປົ່າ ເມື່ອເກືອບທຸກຄົນຖືກທໍາລາຍ ແລະເຫຼືອແຕ່ພະຍານບໍ່ກີ່ຄົນໃຫ້ແບກພາລະຂອງສິ່ງທີ່ໄດ້ກະທໍາໄວ້.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral emptiness of total war: when almost everyone is slain, the remaining few—regardless of side—must confront the ethical weight of destruction, showing that mere survival is not the same as righteous gain.
In the Sauptika Parva’s aftermath, Sañjaya enumerates who is left alive: seven on the Pāṇḍava side (the five brothers, Kṛṣṇa, and Sātyaki) and three on the Kaurava side (Sañjaya, Kṛtavarmā, and Kṛpa).