Shloka 29
अध्याय १ — न्यग्रोधवनोपवेशनम् तथा द्रौणिनिश्चयः
Night at the Banyan and Drauṇi’s Resolve
रात्रिका प्रथम प्रहर बीत रहा था। उस भयंकर वेलामें दुःख और शोकसे संतप्त हुए कृतवर्मा, कृपाचार्य तथा अश्वत्थामा एक साथ ही आस-पास बैठ गये ।।
rātrikāḥ prathamaḥ praharaḥ vyatīto bhavati sma | tasmin bhīṣaṇe velāyāṃ duḥkhaśokasantaptāḥ kṛtavarmā kṛpācāryaś cāśvatthāmā ca sahaivopaviśya parasparaṃ samīpe niṣeduḥ | tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya (vaṭavṛkṣasya) samīpataḥ, kurupāṇḍavayoḥ kṣayam atikrāntam eva tam arthaṃ smṛtvā, nidrayā sarvāṅgaśithilībhāvāt pṛthivyāṃ śayānā babhūvuḥ | te tadā mahāśramaparītāḥ, nānāśarair aṅgaiḥ kṣata-vikṣatāś ca āsan |
ຍາມທໍາອິດຂອງຄືນກໍກໍາລັງຜ່ານໄປ. ໃນເວລາອັນນ່າຢ້ານນັ້ນ ກຣິຕະວັຣມາ, ຄຣູປາຈານ (ກຣິປະ), ແລະອັສວັດຖາມາ ຜູ້ຖືກເຜົາໄໝ້ດ້ວຍຄວາມໂສກແລະຄວາມເສົ້າ ໄດ້ນັ່ງລົງພ້ອມກັນໃກ້ໆ. ນັ່ງຢູ່ຂ້າງຕົ້ນໄມ້ນິຍະໂຄຣດ (ຕົ້ນໄຊ/ບັນຍັນ) ພວກເຂົາຄໍາຄວນເຖິງການພິນາດທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວຂອງນັກຮົບກຸຣຸ ແລະປານດະວະ. ຕໍ່ມາ ເມື່ອການນອນເຮັດໃຫ້ແຂນຂາອ່ອນປວຍ ພວກເຂົາຈຶ່ງນອນລົງເທິງດິນ. ໃນເວລານັ້ນ ພວກເຂົາຖືກບີບຄັ້ນດ້ວຍຄວາມເມື່ອຍລ້າຢ່າງໜັກ ແລະຮ່າງກາຍຖືກບາດເຈັບຂາດຂີດດ້ວຍລູກທະນູຫຼາຍຊະນິດ—ພາບຫຼັງສົງຄາມທີ່ຊະນະບໍ່ໄດ້ນໍາມາຫຍັງນອກຈາກຄວາມວ່າງເປົ່າ ແລະໃຈທີ່ຄິດຄໍາຄວນແຕ່ຄວາມພິນາດ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and psychological residue of war: even the surviving victors are left wounded, exhausted, and consumed by grief. It frames violence as producing not only external destruction but also inner collapse—an ethical warning that triumph in adharma-tinged conflict yields sorrow rather than peace.
After the day’s slaughter, during the first watch of night, Kṛtavarmā, Kṛpa, and Aśvatthāmā sit together near a banyan tree, lamenting the annihilation of Kuru and Pāṇḍava fighters. Overcome by fatigue and sleep, their arrow-wounded bodies slacken and they lie down on the ground.