Shloka 42
मुकुट गिर जानेपर श्यामवर्ण, नवयुवक अर्जुन ऊँचे शिखरवाले नीलगिरिके समान शोभा पाने लगे। उस समय उन्हें तनिक भी व्यथा नहीं हुई। वे अपने केशोंको सफेद वस्त्रसे बाँधकर युद्धके लिये डटे रहे। श्वेत वस्त्रसे केश बाँधनेके कारण वे शिखरपर फैली हुई सूर्यदेवकी किरणोंसे प्रकाशित होनेवाले उदयाचलके समान सुशोभित हुए ।। गोकर्णा सुमुखी कृतेन इषुणा गोपुत्रसम्प्रेषिता गोशब्दात्मजभूषणं सुविहितं सुव्यक्तगो5सुप्र भम् । दृष्टवा गोगतकं जहार मुकुट गोशब्दगोपूरि वै गोकर्णासनमर्दनश्न न ययावप्राप्य मृत्योर्वशम्,अंशुमाली सूर्यके पुत्र कर्णने जिसे चलाया था, जो अपने ही द्वारा उत्पादित एवं सुरक्षित बाणरूपधारी पुत्रके रूपमें मानो स्वयं उपस्थित हुई थी, गौ अर्थात् नेत्रेन्द्रियसे कानोंका काम लेनेके कारण जो गोकर्णा (चक्षु:श्रवा) और मुखसे पुत्रकी रक्षा करनेके कारण सुमुखी कही गयी है, उस सर्पिणीने तेज और प्राणशक्तिसे प्रकाशित होनेवाले अर्जुनके मस्तकको घोड़ोंकी लगामके सामने लक्ष्य करके (चलनेपर भी रथ नीचा होनेसे उसे न पाकर) उनके उस मुकुटको ही हर लिया, जिसे ब्रह्माजीने स्वयं सुन्दररूपसे इन्द्रके मस्तकका भूषण बनाया था और जो सूर्यसदृश किरणोंकी प्रभासे जगत्को परिपूर्ण (प्रकाशित) करनेवाला था। उक्त सर्पको अपने बाणोंकी मारसे कुचल देनेवाले अर्जुन उसे पुनः आक्रमणका अवसर न देनेके कारण मृत्युके अधीन नहीं हुए
sañjaya uvāca |
mukuṭa-gire jāne para śyāma-varṇaḥ nava-yuvakaḥ arjunaḥ ūrdhva-śikhara-vān nīla-giri-sadṛśaṃ śobhāṃ prāpa | tasmin kāle tasya tan-mātram api vyathā na babhūva | sa keśān śveta-vastrena baddhvā yuddhāya sthitaḥ | śveta-vastra-baddha-keśatvāt sa śikhare prasṛtābhiḥ sūrya-kiraṇaiḥ prakāśita-udayācalavat suśobhitavān ||
aṃśumālinaḥ sūryasya putreṇa karṇena kṛtena iṣuṇā goputra-samprerṣitā | go-śabdātmaja-bhūṣaṇaṃ su-vihitaṃ su-vyaktaṃ su-prabham | dṛṣṭvā go-gatakaṃ jahāra mukuṭaṃ go-śabda-gopūr iva | gokarṇāsana-mardanaś ca na yayau prāpya mṛtyor vaśam ||
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ເມື່ອມົງກຸດຕົກລົງ ອາຣະຈຸນຜິວຄ່ຳ ແລະໜຸ່ມ ກໍ່ສະຫງ່າດັ່ງພູສີຟ້າທີ່ມີຍອດສູງ. ໃນຂະນະນັ້ນ ລາວບໍ່ມີຄວາມທຸກໃຈແມ່ນແຕ່ນ້ອຍ. ລາວມັດຜົມດ້ວຍຜ້າຂາວ ແລະຢືນຢັນສຳລັບການຮົບ; ເພາະມັດຜົມດ້ວຍຜ້າຂາວ ລາວຈຶ່ງງາມດັ່ງພູທາງຕາເວັນອອກທີ່ຍອດພູຖືກແສງຕາເວັນສ່ອງກະຈາຍ. ແລ້ວກັນນະ ບຸດແຫ່ງດວງອາທິດຜູ້ສ່ອງແສງ ໄດ້ປ່ອຍລູກສອນດອກໜຶ່ງ—ໄວແລະຮຸນແຮງ—ດັ່ງງູມີຊີວິດທີ່ເກີດຂຶ້ນເອງ ແລະປົກປ້ອງຕົນເອງ. ມັນເລັ່ງໄປຫາສີສະຂອງອາຣະຈຸນ; ແຕ່ບໍ່ໄດ້ພາຊີວິດຂອງລາວໄປ ກັບພາໄປແຕ່ມົງກຸດ—ເຄື່ອງປະດັບທີ່ພຣະພຣະຫມາໄດ້ສ້າງຢ່າງງາມເພື່ອເປັນອາພອນແຫ່ງພະອິນທຣາ ແລະສ່ອງສະຫວ່າງດັ່ງແສງອາທິດ. ອາຣະຈຸນ ຜູ້ສາມາດບົດຂີ້ “ລູກສອນດັ່ງງູ” ເຊັ່ນນັ້ນດ້ວຍລູກສອນຂອງຕົນ ບໍ່ໄດ້ຕົກຢູ່ໃນອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕາຍ; ລາວບໍ່ໃຫ້ສັດຕູໄດ້ໂອກາດບຸກຊ້ຳ ແລະຍັງຢືນຢັນໃນການຮົບ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya steadiness under loss and shock: even when a prized emblem (the diadem) is taken, Arjuna does not collapse into grief or fear. Ethical strength here is self-mastery—maintaining resolve, protecting one’s duty in battle, and not giving the opponent a second opening.
Karna shoots a powerful arrow aimed at Arjuna’s head. It does not kill Arjuna but knocks away his radiant diadem—described as a divine ornament made by Brahmā for Indra. Arjuna, unshaken, ties his hair with a white cloth and continues fighting, shining like the sunrise mountain.