Shloka 74
कुर्वन्तमृष भस्कन्धं॑ कुरुवृष्णियशस्करम् | विधमन्तमनीकानि व्यथयन्तं महारथान्,'सखे! सुभद्राका वीरपुत्र अभिमन्यु साँड़के समान बड़े-बड़े नेत्रोंसे सुशोभित तथा कुरुकुल एवं वृष्णिवंशके यशको बढ़ानेवाला था। उसके कंधे साँड़के कंधोंके समान मांसल थे। वह द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा और कृपाचार्य आदि नरश्रेष्ठ वीरोंको पीड़ा दे रहा था। हाथियोंको महावतों और सवारोंसे, महारथियोंको रथोंसे, घोड़ोंको सवारोंसे तथा पैदल सैनिकोंको अस्त्र-शस्त्र एवं जीवनसे वंचित कर रहा था। सेनाओंका विध्वंस और महारथियोंको व्यथित करके वह मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंको यमलोक भेज रहा था। बाणोंद्वारा शत्रुसेनाको दग्ध-सी करके आते हुए सुभद्राकुमारको जो दुर्योधनके छ: क्रूर महारथियोंने मार डाला और उस अवस्थामें मारे गये अभिमन्युको जो मैंने अपनी आँखोंसे देखा, वह सब मेरे अंगोंको दग्ध किये देता है। प्रभो! मैं तुमसे सत्यकी शपथ खाकर कहता हूँ कि उसमें भी दुष्टात्मा कर्णका ही द्रोह काम कर रहा था
sañjaya uvāca |
kurvantam ṛṣabha-skandhaṁ kuru-vṛṣṇi-yaśaḥ-karam |
vidhamantam anīkāni vyathayantaṁ mahā-rathān ||
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ຂ້າໄດ້ເຫັນອະພິມັນຍຸ ບຸດວິລະຊົນຂອງສຸພັດຣາ—ບ່າກວ້າງດັ່ງງົວຜູ້, ເປັນຄວາມພາກພູມໃຫ້ແກ່ກຸຣຸ ແລະວຣິສນິ—ກຳລັງທຳລາຍຂະບວນກອງສັດຕູ ແລະທຳໃຫ້ມະຫາຣະຖີທັງຫຼາຍທຸກທໍລະມານ. ເຂົາຟັນຊ້າງພ້ອມຄົນຂັບ ແລະຄົນຂີ່, ທຳລາຍຄົນຂັບລົດຮົບພ້ອມລົດ, ເຮັດໃຫ້ຄົນຂີ່ມ້າຕົກຈາກມ້າ, ແລະພາກທະຫານຍ່າງຕີນຖືກພາກອອກຈາກອາວຸດ ແລະຊີວິດ. ໂດຍທຳລາຍກອງທັບ ແລະທຳໃຫ້ນັກຮົບຊັ້ນຍອດທຸກທໍລະມານ, ເຂົາສົ່ງມະນຸດ ມ້າ ແລະຊ້າງ ໄປສູ່ແດນຂອງພະຍົມ. ພາບຂອງບຸດສຸພັດຣານັ້ນ—ຜູ້ເຮັດໃຫ້ກອງສັດຕູເຜົາໄໝ້ດັ່ງຖືກໄຟດ້ວຍລູກສອນ—ແຕ່ກັບຖືກສັງຫານໃນສະພາບນັ້ນໂດຍມະຫາຣະຖີອັນໂຫດຮ້າຍຫົກຄົນຂອງດຸຣະໂຍທະນະ, ຍັງເຜົາໄໝ້ອະວັຍວະຂອງຂ້າຈົນທຸກມື້ນີ້. ໂອ້ ພຣະຣາຊາ, ຂ້າຂໍສາບານດ້ວຍຄວາມຈິງວ່າ ໃນການກະທຳນັ້ນເອງ ຈິດຄິດທຣະຍົດຂອງກັນນະ ກໍກຳລັງເຮັດວຽກຢູ່».
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts heroic excellence with unethical warfare: even a supremely capable warrior can be destroyed when opponents abandon fair combat. Sañjaya’s grief underscores that victory gained through treachery (dharma-violating means) leaves a moral stain and lasting remorse.
Sañjaya describes Abhimanyu’s devastating assault on the enemy ranks—scattering formations and wounding leading warriors—then laments that despite this prowess Abhimanyu was killed by a coordinated, ruthless group led by Duryodhana’s side, with Karṇa’s hostile intent implicated in the plot.