Shloka 13
रथैर्तताश्वसूतैश्व हतारोहैश्वन वाजिभि: । द्विरदैश्व॒ हतारोहैर्महामात्रैरहतद्विपै:,रथोंके घोड़े और सारथि मार दिये गये। घोड़ोंके सवार नष्ट हो गये। गजारोही मार डाले गये और हाथी बचे रहे एवं कहीं हाथी ही मार डाले गये तथा महावत बचे रहे। राजन! इस प्रकार समरांगणमें अर्जुनने घोर जनसंहार मचा दिया। उनके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा मारे जाकर बहुत-से रथी धराशायी हो गये
sañjaya uvāca |
rathair hatāśvasūtaiś ca hatārohāś ca vājibhiḥ |
dviradaiś ca hatārohā mahāmātrair ahatadvipaiḥ ||
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ໃນສະໜາມຮົບ ລູກສອນຂອງອາຣຊຸນໄດ້ກໍ່ໃຫ້ເກີດການຂ້າຟັນອັນນ່າສະພຶງກົວ. ລົດຮົບບາງຄັນເຫຼືອຢູ່ໂດຍມ້າແລະສາຣະຖີຖືກສັງຫານ; ບ່ອນອື່ນໆ ນັກຂີ່ມ້າຖືກຟັນລົ້ມ. ບາງບ່ອນ ນັກຂີ່ຊ້າງຖືກຂ້າ ແຕ່ມະຫາມະຫົດຍັງຢູ່ກັບຊ້າງ; ບາງບ່ອນ ຊ້າງຖືກລົ້ມ ແຕ່ມະຫົດຍັງຄົງຢູ່. ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍລູກສອນທີ່ປ່ອຍອອກຈາກຄັນທະນູຂອງລາວ ນັກຮົບລົດຮົບຈໍານວນຫຼາຍຖືກຕີລົ້ມ ແລະລົ້ມລົງສູ່ດິນ»។
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the grim reality of war: even when fought as kṣatriya-duty, battle produces indiscriminate and uneven destruction—sometimes the mount survives while the rider dies, sometimes the reverse. It highlights the ethical tension between martial excellence and the human cost of violence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Arjuna’s archery is causing chaotic devastation in the ranks: chariots are rendered useless by killing horses and charioteers, cavalry riders are cut down, and elephant units are disrupted with either riders or elephants being slain. Many warriors fall under the barrage of Arjuna’s arrows.