Shloka 16
अध्याय ९१ — शैनेयस्य गजानीकभेदनं जलसंधवधश्च
Chapter 91: Sātyaki breaks the elephant array and slays Jalasaṃdha
बहुत-से दूसरे सैनिक आपसमें ही एक-दूसरेपर तथा अपने ऊपर भी प्रहार कर बैठते थे। वे कालसे मोहित होकर सारे संसारको अर्जुनमय ही मानने लगे ।। निष्टनन्तः: सरुधिरा विसंज्ञा गाढवेदना: । शयाना बहवो वीरा: कीर्तयन्त: स्वबान्धवान्,बहुत-से वीर रक्तसे भीगे शरीरसे धराशायी होकर गहरी वेदनाके कारण कराहते हुए अपनी चेतना खो बैठते थे और कितने ही योद्धा धरतीपर पड़े-पड़े अपने बन्धु-बान्धवोंको पुकार रहे थे
sañjaya uvāca | niṣṭanantaḥ sarudhirā visaṃjñā gāḍha-vedanāḥ | śayānā bahavo vīrāḥ kīrtayantaḥ svabāndhavān ||
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ທະຫານອື່ນໆຫຼາຍຄົນຟັນກັນເອງ ແລະບາງຄົນກໍຟັນຕົນເອງ. ຖືກກາລະຫຼອກລວງ ພວກເຂົາກໍເຫັນວ່າໂລກທັງໝົດເປັນ “ອາຣຊຸນ” ໄປແລ້ວ. ວີລະຊົນຫຼາຍຄົນ ຮ່າງກາຍຊຸ່ມເລືອດ ລົ້ມນອນຄາດິນ ຄຳຮ້ອງຄາງດ້ວຍຄວາມເຈັບປວດລຶກ ແລະສູນສະຕິ. ອີກຫຼາຍຄົນນອນຢູ່ເທິງດິນ ເອີ້ນຊື່ຍາດພີ່ນ້ອງຂອງຕົນ. ພາບນີ້ເຜີຍໃຫ້ເຫັນວ່າ ໃນຄວາມມືດບອດຂອງສົງຄາມ ນັກຮົບຖືກຫຼຸດຈາກຜູ້ກໍ່ຄວາມຮຸນແຮງອັນອວດອ້າງ ໄປເປັນຜູ້ທຸກທໍລະມານອັນຊ່ວຍຕົນບໍ່ໄດ້—ເຕືອນວ່າແຮງພາຂອງສົງຄາມກົດທັບການພິຈາລະນາ ແລະເຮັດໃຫ້ແມ່ນແຕ່ຜູ້ແຂງແກ່ງກໍກາຍເປັນຜູ້ຮ້ອງໄຫ້ອາໄລ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical reality that war, driven by delusion and momentum, strips warriors of agency and dignity, leaving only pain, unconsciousness, and desperate attachment to family—highlighting the human cost that dharma must reckon with.
Sañjaya describes the battlefield aftermath: numerous fighters lie wounded and bloodied, groaning from intense pain; some faint, while others, fallen on the earth, cry out the names of their relatives.