Adhyaya 90
द्रोणपर्व — अध्याय ९०: हार्दिक्यस्य पराक्रमः (Kṛtavarmā’s Stand against the Pāṇḍavas)
Upa-parva: Kṛtavarmā–Pāṇḍava-saṃgharṣa (Tactical Engagement Episode)
Sañjaya addresses Dhṛtarāṣṭra with a moral diagnosis: the present calamity is described as self-caused (ātmāparādha), intensified by partiality toward one’s sons, wavering commitment to dharma, and envy toward the Pāṇḍavas. He then transitions to war reporting, describing a severe, “deva–asura-like” engagement. As the Pandava forces advance—fronted by Bhīma—Kṛtavarmā (Hārdikya) single-handedly checks them, earning astonishment for preventing their breakthrough. A dense exchange of missiles follows: Bhīma and other leaders (including Sahadeva, Nakula, the Draupadeyas, Ghaṭotkaca, Dhṛṣṭadyumna, Virāṭa, Drupada, and Śikhaṇḍī) strike Kṛtavarmā; he counters by wounding key opponents and disrupting equipment. Bhīma’s thrown spear, described as blazing, is cut in two by Kṛtavarmā, after which Bhīma renews the fight with bow and arrows. Śikhaṇḍī’s weapon is severed; he attempts a sword attack that is also neutralized. Kṛtavarmā then presses Yājñaseni (Dhṛṣṭadyumna), heavily wounding him until he collapses on his chariot; Kaurava troops honor Kṛtavarmā’s performance. The chapter closes with Kṛtavarmā driving back the Pandava fighters under sustained arrow volleys, presenting a tactical reversal amid broader strategic decline.
Chapter Arc: शंख-नाद, वाद्यों की गर्जना और सेनाओं की व्यूह-रचना के बाद रणभूमि का आकाश ध्वनि से फटने लगता है—और उसी लोमहर्षक कोलाहल में ‘सव्यसाची’ अर्जुन का प्रकट होना युद्ध की दिशा बदल देने वाला संकेत बनता है। → कौरव-पक्ष आगे बढ़ता है तो अपशकुन साथ चलते हैं—घोर नाद करने वाले पशु, अशिव-दर्शन शिवाएँ, और मन में बैठता भय। इसी बीच अर्जुन, ‘नर-नारायण’ के अनुगामी, रथ पर आरूढ़ होकर गाण्डीव को झकझोरता है; दोनों सेनाएँ सिंहनाद, ताल-ठोंक और रणवाद्यों से उन्मत्त हो उठती हैं। → अर्जुन का युद्ध-प्रवेश सूर्य-उदय की तरह चमकता है—वह घोषणा-सा बन जाता है कि आज रण में धनंजय की असह्य शक्ति देखी जाएगी; और कौरव-वीर भी प्रतिज्ञा करते हैं कि वे गाण्डीवधारी को रोकेंगे, जैसे समुद्र को तट रोकता है। → अध्याय का अंत निर्णायक भिड़ंत की ‘स्थापना’ पर होता है—व्यूह बन चुका है, सेनाएँ आमने-सामने हैं, अर्जुन का क्रोध और तेज स्पष्ट है, और प्रतिरोध करने वाले कौरव-वीरों की चुनौती भी। → अगले क्षण किसका रथ किसके सामने आकर टकराएगा—अर्जुन का वेग व्यूह को चीर देगा या कौरव-प्रतिरोध उसे थाम लेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें कौरव-सेनाके व्यूहका निर्माणविषयक सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८७ ॥। ऑपन-- मा बछ। अकाल अष्टाशीतितमो<् ध्याय: कौरव-सेनाके लिये अपशकुन
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ທ່ານຜູ້ສູງສົ່ງ, ເມື່ອວິວະຫະຂອງກອງກະອຣະວະຖືກຈັດຕັ້ງສຳເລັດ ແລະໝວດກອງຕ່າງໆ ຢືນຮຽງຕາມລຳດັບ, ກອງກອງກອງສົງຄາມຖືກຕີ ແລະກອງກະທົບກັບມຣິດັງກະກໍກັງວານ. ທ່າມກາງສຽງອື້ອອຶງທີ່ປຸກເລົ້າໃຈກ້າຂອງນັກຮົບ, ຄວາມພ້ອມສຳລັບຄວາມຮຸນແຮງປາກົດຊັດ—ລະບຽບພາຍນອກຂອງແຖວກອງແລະສຽງດົນຕີ ກັບປິດບັງຄື້ນໃນໃຈ: ຄວາມຢ້ານ, ຄວາມທະນົງ, ແລະຄວາມແນ່ວແນ່ ກ່ອນການຂ້າຟັນຈະເລີ່ມ.
Verse 2
अनीकानां च संह्वादे वादित्राणां च निःस्वने । प्रध्मापितेषु शड्खेषु संनादे लोमहर्षणे
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ທ່ານຜູ້ສູງສົ່ງ, ເມື່ອແຖວກອງບີບເຂົ້າຫາກັນ ແລະຄວາມອື້ອອຶງພູງຂຶ້ນ—ທ່າມກາງສຽງເຄື່ອງດົນຕີສົງຄາມທີ່ກັງວານ—ເມື່ອສັງຂ໌ຖືກເປົ່າ ແລະສຽງຮ້ອງທີ່ເຮັດໃຫ້ຂົນລຸກແຜ່ໄປທົ່ວທົ່ງ, ສຽງຮ່ວມຂອງກອງທັບກໍພອງຂຶ້ນເປັນຄວາມອື້ອອຶງທາງສົງຄາມອັນຫນັກໜ່ວງ, ຊີ້ວ່າການປະທະໄດ້ເລີ່ມຂຶ້ນແລ້ວ ແລະບໍ່ອາດຫັນກັບໄດ້.
Verse 3
अभिहारयत्सु शनकैर्भरतेषु युयुत्सुषु । रौद्रे मुहूर्तो सम्प्राप्ते सब्यसाची व्यदृश्यत
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອນັກຮົບວົງສາບາຣະຕະ ຜູ້ປາຖະໜາຈະຮົບ ເຄື່ອນຕົວຊ້າໆ ໃນແຖວຍຸດທະຂອງຕົນ, ແລະເມື່ອເວລາອັນດຸຮ້າຍ ແລະອັບມົງຄົນໄດ້ມາຮອດ, ສະວັຍະສາຈີ (ອາຣະຈຸນ) ກໍປາກົດຕົວໃນສະໜາມຮົບ—ປາກົດທ່າມກາງຄວາມອື້ອອຶງທີ່ກຳລັງພູງຂຶ້ນ ເປັນໝາຍເຖິງນ້ຳໜັກທາງຈັນຍາຂອງສົງຄາມ: ການເຄື່ອນໄຫວຢ່າງມີວິໄນ, ຄວາມພ້ອມສຳລັບຄວາມຮຸນແຮງ, ແລະລາງຮ້າຍຂອງການຂ້າຟັນທີ່ກຳລັງຈະມາ.
Verse 4
बलानां वायसानां च पुरस्तात् सव्यसाचिन: । बहुलानि सहस्राणि प्राक्रीडंस्तत्र भारत,भारत! वहाँ सव्यसाची अर्जुनके सम्मुख आकाशमें कई हजार कौए और वायस क्रीडा करते हुए उड़ रहे थे
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພາຣະຕະ! ຕໍ່ໜ້າສະວຽສາຈິນ (ອາຣະຈຸນ) ມີຝູງກາອັນນັບພັນກຳລັງຫຼິ້ນແລະວົນວຽນຢູ່ໃນຟ້າ—ເປັນນິມິດອັນອັບມົງຄົນກາງສົງຄາມ ບອກເຖິງຄວາມໃກ້ຂອງຄວາມຕາຍ ແລະການເກັບກ່ຽວອັນໂຫດຮ້າຍຂອງສະໜາມຮົບ.
Verse 5
मृगाश्न घोरसंनादा: शिवाश्लाशिवदर्शना: । दक्षिणेन प्रयातानामस्माकं प्राणदंस्तथा,और जब हमलोग आगे बढ़ने लगे, तब भयंकर शब्द करनेवाले पशु और अशुभ दर्शनवाले सियार हमारे दाहिने आकर कोलाहल करने लगे
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ເມື່ອກອງທັບຂອງພວກເຮົາເລີ່ມເຄື່ອນໜ້າ ສັດປ່າກໍຮ້ອງສຽງນ່າສະພຶງກົວ ແລະຝູງໝາປ່າ—ເປັນນິມິດອັບມົງຄົນ—ປາກົດຢູ່ຂ້າງຂວາ ແລ້ວຫອນຮ້ອງອື້ອອຶງ ດັ່ງຈະກັດເອົາລົມຫາຍໃຈຊີວິດຂອງພວກເຮົາ. ນິມິດນີ້ເປັນຄຳເຕືອນທັງດ້ານທຳມະແລະກຸລະຍຸດ: ເມື່ອຄວາມຮຸນແຮງກຳລັງຈະທະວີ ທຳມະຊາດເອງກໍຄືຈະປະທ້ວງ ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມພິນາດທີ່ສົງຄາມອັນຖືກຂັບເຄື່ອນໂດຍອະທັມນຳມາໃຫ້ແກ່ຜູ້ທີ່ໄລ່ຕາມມັນ.
Verse 6
(लोकक्षये महाराज यादृशास्तादृशा हि ते | अशिवा धार॑राष्ट्राणां शिवा: पार्थस्य संयुगे ।।
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະມະຫາກະສັດ! ໃນສົງຄາມອັນທຳລາຍໂລກນັ້ນ ນິມິດສານາພັນປະການເລີ່ມປາກົດ—ເປັນອັບມົງຄົນສຳລັບບຸດຂອງ ທຣິຕະຣາສະຕຣະ ແຕ່ເປັນມົງຄົນສຳລັບ ປາຣຖະ (ອາຣະຈຸນ) ໃນການປະທະອາວຸດ. ດ້ວຍສຽງລະເບີດດັ່ງຟ້າຮ້ອງ ອຸລະກາທີ່ລຸກໄຟນັບພັນຕົກລົງຈາກຟ້າ ແລະເມື່ອຄວາມຫວາດກົວອັນໃຫຍ່ຫຼວງເກີດຂຶ້ນ ແຜ່ນດິນທັງມວນກໍສັ່ນສະເທືອນ. ເລື່ອງລາວວາງກອບວ່າ ການຮົບນີ້ບໍ່ແມ່ນແຕ່ຄວາມຮຸນແຮງທາງກາຍ ແຕ່ເປັນວິກິດທາງທຳມະ ທີ່ທຳມະຊາດເອງສົ່ງສັນຍານເຖິງຊະຕາກຳທາງຈິດທຳທີ່ແຕກຕ່າງຂອງສອງຝ່າຍ.
Verse 7
विष्वग्वाता: सनिर्घाता रूक्षा: शर्करवर्षिण: । ववुरायाति कौन्तेये संग्रामे समुपस्थिते
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ເມື່ອການຮົບໃກ້ເຂົ້າມາ ແລະອາຣະຈຸນ ບຸດແຫ່ງກຸນຕີ ກຳລັງເຂົ້າໃກ້ ລົມອັນຮຸນແຮງກໍພັດມາທຸກທິດ—ພ້ອມສຽງຄຳຮາມອັນອັບມົງຄົນດັ່ງຟ້າຮ້ອງ—ແລະມັນກໍພາເອົາຝຸ່ນຊາຍ ແລະກ້ອນກອກຫີນຕົກລົງ ດັ່ງທຳມະຊາດກຳລັງປະກາດຄວາມໜັກໜ່ວງອັນນ່າຢ້ານຂອງການຂ້າຟັນທີ່ກຳລັງຈະມາເຖິງ.
Verse 8
नाकुलिश्न शतानीको धृष्टय्युम्नश्न पार्षत: । पाण्डवानामनीकानि प्राज्ञौ तौ व्यूहतुस्तदा
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໃນເວລານັ້ນ ຊະຕານີກ ບຸດຂອງນະກຸນ ແລະ ທຣິສຕະດຍຸມນະ ບຸດຂອງປາຣສະຕະ (ທຣຸປະດະ) —ທັງສອງເປັນນັກຮົບຜູ້ສະຫຼາດແລະມີຄວາມສາມາດ—ໄດ້ຈັດວາງຂະບວນທັບ (ວິວຫະ) ຂອງກອງທັບປານດະວະ. ໃນເນື້ອຜ້າທາງທຳມະຂອງມະຫາກາບ ຂະນະນີ້ຍ້ຳເນັ້ນການນຳພາຢ່າງມີວິໄນ ແລະຄວາມຮັບຜິດຊອບທາງຍຸດທະສາດ—ຈັດລຽງຝ່າຍຕົນບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມວຸ່ນວາຍຫຼືຄວາມໂຫດຮ້າຍ ແຕ່ເພື່ອເຜີຍໜ້າຕໍ່ໜ້າທີ່ອັນໜັກໜ່ວງໃນສົງຄາມດ້ວຍຄວາມຊັດເຈນ ແລະການຄວບຄຸມ.
Verse 9
ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतेन च । त्रिभिरश्वसहसौैश्ष पदातीनां शतै: शतै:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ພ້ອມດ້ວຍລົດຮົບໜຶ່ງພັນ ຊ້າງໜຶ່ງຮ້ອຍ ທະຫານມ້າສາມພັນ ແລະທະຫານຍ່າງຕີນນັບຮ້ອຍນັບພັນ ດຸມມະຣະຊະນະໄດ້ອອກມາຢືນນໍາໜ້າກອງທັບກົວຣະວະທັງປວງ ແລະໄປຢືນຢູ່ໃນລະຍະທີ່ວັດໄດ້ຈາກອາຣະຈຸນ ແລ້ວກ່າວດັ່ງນີ້. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ອໍານາດທາງສົງຄາມຖືກຈັດວາງແລະສະແດງຢ່າງຈົ່ງໃຈ ແຕ່ນ້ໍາໜັກທາງທໍາມະຂອງມັນຂຶ້ນກັບເປົ້າໝາຍ ແລະຄວາມຍັບຍັ້ງໃນການນໍາໃຊ້.
Verse 10
अध्यर्धमात्रे धनुषां सहस्रे तनयस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थित्वा दुर्मर्षणो5ब्रवीत्
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ແລ້ວນັ້ນ ບຸດຂອງທ່ານ ດຸມມະຣະຊະນະ—ຜູ້ທົນຕໍ່ສົງຄາມຍາກ—ໄດ້ຢືນນໍາໜ້າກອງທັບກົວຣະວະທັງປວງ ໃນລະຍະປະມານໜຶ່ງພັນຫ້າຮ້ອຍຄວາມຍາວຂອງຄັນທະນູຈາກອາຣະຈຸນ ແລ້ວກ່າວຄໍາ. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຈັນຍາບັນແຫ່ງສົງຄາມໃນຍຸກນັ້ນ: ຜູ້ນໍາກ້າກ້າວອອກໜ້າກ່ອນ ປະກາດຄວາມແນ່ວແນ່ ແລະທ້າທາຍສັດຕູ ໃນຂະນະທີ່ເຄື່ອງຈັກແຫ່ງສົງຄາມອັນມະຫາສານກໍກໍາລັງຮວບຮວມຢູ່ຂ້າງຫຼັງ.
Verse 11
“जिस प्रकार तटभूमि समुद्रको आगे बढ़नेसे रोकती है, उसी प्रकार आज मैं युद्धमें उन्मत्त होकर लड़नेवाले शत्रु-संतापी गाण्डीवधारी अर्जुनको रोक दूँगा
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ດັ່ງທີ່ຝັ່ງຊາຍຫາດກັ້ນທະເລເມື່ອມັນຊູກຊົນພຸ້ງມາ, ດັ່ງນັ້ນໃນວັນນີ້ ໃນຄວາມຄັ່ງຄືນຂອງສົງຄາມ ຂ້າຈະກັ້ນອາຣະຈຸນ—ຜູ້ຖືຄັນທະນູ ຄານດີວະ—ຜູ້ເປັນຄວາມພິນາດແກ່ສັດຕູ».
Verse 12
अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयममर्षणम् । विषक्तं मयि दुर्धर्षमश्मकूटमिवाश्मनि
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ວັນນີ້ ໃຫ້ທຸກຄົນເຫັນໃນສົງຄາມ ວ່າ ທະນັນຊະຍະ (ອາຣະຈຸນ) ຜູ້ບໍ່ອົດທົນຕໍ່ການຫຍັບຫຍາມ ແລະຍາກຈະຕ້ານທານ—ເມື່ອປະທະກັບຂ້າ—ຈະຖືກກັ້ນໄວ້ ແລະຕິດຄ້າງ ດັ່ງກ້ອນຫີນໃຫຍ່ທີ່ຖືກຢຸດເມື່ອຊົນກັບຫີນແຂງ».
Verse 13
तिष्ठ ध्वं रथिनो यूय॑ संग्राममभिकड्क्षिण: । युध्यामि संहतानेतान् यशो मान॑ च वर्धयन्
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ໂອ ນັກຮົບລົດຮົບທັງຫຼາຍ ຜູ້ປາຖະໜາສົງຄາມ! ຈົ່ງຢືນໝັ້ນ ແລະຮັກສາທີ່ຕັ້ງ. ຂ້າຈະຮົບກັບສັດຕູເຫຼົ່ານີ້ທີ່ມາຮວມກັນເປັນແຖວແນ່ນ ເພື່ອເພີ່ມພູນກຽດສັກສີ ແລະກຽດຍົດຂອງວົງກຸຣຸ».
Verse 14
एवं ब्रुवन्महाराज महात्मा स महामति: । महेष्वासैर्व॒तो राजन् महेष्वासो व्यवस्थित:
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະມະຫາກະສັດ, ໃນຂະນະທີ່ລາວເວົ້າດັ່ງນັ້ນ, ວີລະບຸລຸດຜູ້ມີຈິດໃຈສູງ ແລະ ປັນຍາແຈ້ງ—ຜູ້ເປັນນັກທະນູຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ເອງ—ໄດ້ຢືນພ້ອມສຳລັບສົງຄາມ ໂດຍມີນັກທະນູຜູ້ໃຫຍ່ອື່ນໆລ້ອມຮອບທຸກດ້ານ».
Verse 15
ततो<न्तक इव क्रुद्ध: सवज्ञ इव वासव: । दण्डपाणिरिवासहा मृत्यु: कालेन चोदित:
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ແລ້ວອາຣຈຸນກໍປາກົດສະຫວ່າງໄສ—ດັ່ງອັນຕະກະໃນຄວາມໂກດ, ດັ່ງວາສະວະ (ອິນທຣາ) ໃນພະລັງອັນຕ້ານບໍ່ໄດ້, ແລະດັ່ງມະຫາມະຣະນະຜູ້ຖືຄທາ ຖືກກາລະຂັບດັນ. ຂຶ້ນນັ່ງເທິງລົດຮົບອັນຍອດຂອງຕົນ ລາວເຮັດໃຫ້ຄັນທະນູ “ຄານດີວະ” ກ້ອງກັງວານ ແລະສ່ອງສະຫວ່າງດັ່ງຕາເວັນພຶ້ງຂຶ້ນ. ຖືກຂັບດັນໂດຍຄວາມໂກດ, ຄວາມຂົ່ມໃຈອັນຊອບທຳ, ແລະກຳລັງ ລາວກ້າວໜ້າ ຍຶດມັ່ນໃນສັດຈະ ແລະມຸ່ງຈະສຳເລັດວຣະຕະອັນໃຫຍ່—ຕາມນາຣາຍະນະໃນຮູບພຣະສຣີກຣິດສະນະ—ປະດັບດ້ວຍເກາະ, ມົງກຸດຄຳຈາມບູນະດະ, ດາບຢູ່ທີ່ແອວ, ພວງມາລາແລະເຄື່ອງນຸ່ງຂາວ, ພ້ອມກຳໄລແຂນແລະຕຸ້ມຫູອັນສະຫງ່າງາມ.
Verse 16
शूलपाणिरिवाक्षोभ्यो वरुण: पाशवानिव । युगान्ताग्निरिवार्चिष्मान् प्रधक्ष्यन् वै पुनः प्रजा:
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວດັ່ງຣຸດຣະຜູ້ຖືຕຣິສູນ, ດັ່ງວາຣຸນະຜູ້ຖືບ່ວງ, ແລະລຸກໂຊນດັ່ງໄຟໃນທ້າຍຍຸກທີ່ລຸກຂຶ້ນຈະເຜົາສັດທັງປວງອີກຄັ້ງ—ວີລະບຸລຸດອາຣຈຸນຜູ້ຕ້ານບໍ່ໄດ້ ປາກົດໃນສະໜາມຮົບ. ຂຶ້ນນັ່ງເທິງລົດຮົບອັນຍອດ ເຮັດໃຫ້ “ຄານດີວະ” ກ້ອງກັງວານ ແລະສ່ອງສະຫວ່າງດັ່ງຕາເວັນພຶ້ງຂຶ້ນ. ຖືກຂັບດັນໂດຍຄວາມໂກດ, ອະມັດສະ (ຄວາມຂົ່ມໃຈອັນຊອບທຳ), ແລະກຳລັງ ລາວກ້າວໜ້າເພື່ອສຳເລັດວຣະຕະອັນໃຫຍ່ ໂດຍຍຶດມັ່ນໃນສັດຈະ.
Verse 17
क्रोधामर्षबलोद्धूतो निवातकवचान्तक: । जयो जेता स्थित: सत्ये पारयिष्यन् महाव्रतम्
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ຖືກກະຕຸ້ນໂດຍຄວາມໂກດ, ອະມັດສະ (ຄວາມຂົ່ມໃຈອັນຊອບທຳ), ແລະກຳລັງ, ອາຣຈຸນ—ຜູ້ປາບອະສູຣນິວາຕະກະວະຈະ—ຢືນຢັນຢ່າງໝັ້ນຄົງ. ສົມກັບນາມ “ຊະຍະ” (ໄຊຊະນະ), ລາວເປັນຜູ້ຊະນະ, ຕັ້ງຢູ່ໃນສັດຈະ, ແລະມຸ່ງຈະສຳເລັດວຣະຕະອັນໃຫຍ່ໃຫ້ຈົນສຸດ.
Verse 18
आमुक्तकवच: खड्गी जाम्बूनदकिरीटभृत् । शुभ्रमाल्याम्बरधर: स्वड्भदश्चारुकुण्डल:
ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: ອາຣຈຸນຄາດເກາະແລ້ວ, ຖືດາບ, ແລະສວມມົງກຸດຄຳຈາມບູນະດະ. ລາວປາກົດໃນສະໜາມຮົບເທິງລົດຮົບອັນຍອດຂອງຕົນ. ປະດັບດ້ວຍພວງມາລາຂາວ ແລະເຄື່ອງນຸ່ງຂາວ, ມີກຳໄລແຂນງາມ ແລະຕຸ້ມຫູອັນຊວນຊົມ, ລາວສ່ອງສະຫວ່າງດັ່ງຕາເວັນພຶ້ງຂຶ້ນ ໃນຂະນະທີ່ເຮັດໃຫ້ “ຄານດີວະ” ກ້ອງກັງວານ. ຕາມນາຣາຍະນະໃນຮູບພຣະສຣີກຣິດສະນະ, ລາວກ້າວໜ້າ ຖືກຂັບດັນໂດຍຄວາມໂກດ, ອະມັດສະ, ແລະກຳລັງ—ນ່າຢ້ານດັ່ງຍະມະ, ດັ່ງອິນທຣາຜູ້ຖືວັດຊະຣະ, ດັ່ງອັນຕະກະຜູ້ຖືຄທາ, ດັ່ງມະຣະນະທີ່ກາລະຂັບດັນ, ດັ່ງຣຸດຣະຜູ້ຖືຕຣິສູນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ, ດັ່ງວາຣຸນະຜູ້ຖືບ່ວງ, ແລະດັ່ງໄຟແຫ່ງການພິນາດທີ່ລຸກຂຶ້ນຈະເຜົາສັດທັງປວງ. ຕັ້ງຢູ່ໃນສັດຈະ ແລະມຸ່ງຈະສຳເລັດວຣະຕະອັນໃຫຍ່, ລາວກ້າວໄປຂ້າງໜ້າ ເຊັ່ນຜູ້ທີ່ເຄີຍປາບນິວາຕະກະວະຈະ ແລະຊະນະສົມກັບນາມ “ຊະຍະ” (ໄຊຊະນະ) ຂອງຕົນ.
Verse 19
रथप्रवरमास्थाय नरो नारायणानुग: । विधुन्वन् गाण्डिवं संख्ये बभौ सूर्य इवोदित:
ສັນຈະຍະກ່າວວ່າ: ອາຣະຈຸນ—ນະຣະ ຜູ້ຕິດຕາມນາຣາຍະນະ (ພຣະກຣິດ)—ໄດ້ຂຶ້ນສູ່ລົດຮົບອັນຍອດຢ່າງຂອງຕົນ ແລະສັ່ນກັນດີວະກາງສົງຄາມ ສ່ອງສະຫວ່າງດັ່ງຕາເວັນພຶ່ງຂຶ້ນ. ດ້ວຍໂທສະ, ຄວາມອົດທົນບໍ່ໄດ້ ແລະພະລັງ ລາວກ້າວໄປຂ້າງໜ້າ ຢືນຢັນໃນສັດຈະ ເພື່ອໃຫ້ວຣະຕະອັນໃຫຍ່ສຳເລັດ. ລາວສວມເກາະ ສວມມົກກຸດຄຳຈາມບູນະດະ ມີດາບຫ້ອຍຢູ່ທີ່ແອວ ປະດັບດ້ວຍອັງກະດະ ແລະຕຸ້ມຫູອັນງາມ ສວມພວງມາລາຂາວ ແລະເຄື່ອງນຸ່ງຂາວ—ນະຣະອາຣະຈຸນຕິດຕາມນາຣາຍະນະກຣິດຢ່າງສົມພຣະກຽດ.
Verse 20
सो5ग्रानीकस्य महत इषुपाते धनंजय: । व्यवस्थाप्य रथं राजन् शड्खं दध्मौ प्रतापवान्
ສັນຈະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ, ທະນັນຊະຍະ (ອາຣະຈຸນ) ຜູ້ກ້າຫານ ໄດ້ຈັດວາງລົດຮົບຂອງຕົນໃຫ້ຢູ່ໃນລະຍະທີ່ຍິງລູກສອນໄປຮອດ ຕໍ່ໜ້າກອງນຳອັນໃຫຍ່ຂອງສັດຕູ ແລ້ວເປົ່າສັງຂ໌ຂອງລາວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມພ້ອມພຽງ.
Verse 21
अथ कृष्णो5प्यसम्भ्रान्त: पार्थेन सह मारिष | प्राध्मापयत् पाउचजन्यं शड्खं प्रवरमोजसा,आर्य! तब श्रीकृष्णने भी अर्जुनके साथ बिना किसी घबराहटके अपने श्रेष्ठ शंख पांचजन्यको बलपूर्वक बजाया
ສັນຈະຍະກ່າວວ່າ: ແລ້ວພຣະກຣິດກໍມິໄດ້ຫວັ່ນໄຫວ ຢູ່ຄຽງຂ້າງກັບພາຣະຖະ (ອາຣະຈຸນ) ແລະເປົ່າສັງຂ໌ອັນຍອດ “ປານຈະຈັນຍະ” ດ້ວຍພະລັງອັນແຮງກ້າ.
Verse 22
तयो: शड्खप्रणादेन तव सैन्ये विशाम्पते । आसन संहृष्टरोमाण: कम्पिता गतचेतस:,प्रजानाथ! उन दोनोंके शंखनादसे आपकी सेनाके समस्त योद्धाओंके रोंगटे खड़े हो गये, सब लोग काँपते हुए अचेत-से हो गये
ສັນຈະຍະກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ ຜູ້ເປັນເຈົ້າແຫ່ງປະຊາ, ດ້ວຍສຽງສັງຂ໌ຂອງທັງສອງນັ້ນ ນັກຮົບໃນກອງທັບຂອງພຣະອົງພາກັນຂົນລຸກ ສັ່ນສະທ້ານ ແລະຮູ້ສຶກດັ່ງຈະຂາດສະຕິ.
Verse 23
यथा त्रस्यन्ति भूतानि सर्वाण्यशनिनि:स्वनात् । तथा शड्खप्रणादेन वित्रेसुस्तव सैनिका:
ສັນຈະຍະກ່າວວ່າ: ເຫມືອນສັດທັງປວງສັ່ນກົວເມື່ອສຽງຟ້າຮ້ອງດັ່ງສາຍຟ້າ, ສັນໃດ ດ້ວຍສຽງສັງຂ໌ຂອງວີຣະທັງສອງນັ້ນ ທະຫານທັງໝົດຂອງພຣະອົງກໍພາກັນຫວາດຫວັ່ນສັ່ນກົວສັນນັ້ນ.
Verse 24
प्रसुखुवु: शकृन्मूत्रं वाहनानि च सर्वश: । एवं सवाहनं सर्वमाविग्नम भवद् बलम्
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ໃນຄວາມທຸກທົນຢ່າງຫນັກ ພວກເຂົາຂັບຖ່າຍອຸຈາລະ ແລະ ປັດສະວະອອກມາ ແມ່ນກະທັ້ງສັດພາຫະນະ ແລະ ພາຫະນະຂົນສົ່ງກໍເກີດຂຶ້ນທົ່ວໄປ. ດັ່ງນັ້ນ ກອງທັບທັງໝົດ—ພ້ອມທັງສັດຂີ່ ແລະ ລົດຮົບ—ຕົກຢູ່ໃນຄວາມຕື່ນຕະໜົກ ແລະ ຄວາມວຸ່ນວາຍ ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ເມື່ອຄວາມໝັ້ນຄົງໃນໃຈພັງທະລາຍ ຄວາມຢ້ານກົວກໍສາມາດເຮັດໃຫ້ກອງທັບໃຫຍ່ກໍອ່ອນແອໄດ້.
Verse 25
सेनाके सभी वाहन भयके मारे मल-मूत्र करने लगे। इस प्रकार सवारियोंसहित सारी सेना उद्धिग्न हो गयी ।। सीदन्ति सम नरा राजन् शड्खशब्देन मारिष | विसंज्ञाश्नाभवन् केचित् केचिद् राजन् वितत्रसु:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ພະຣາຊາ, ຂ້າແຕ່ຜູ້ຄວນເຄົາລົບ, ເມື່ອສຽງສັງຂ໌ດັງກັງວານ ນັກຮົບທັງຫຼາຍກໍເລີ່ມອ່ອນແອ. ບາງຄົນສູນສະຕິ ແລະ ບາງຄົນ—ຂ້າແຕ່ພະຣາຊາ—ຖືກຄວາມຢ້ານກົວຄອບງຳ.”
Verse 26
आदरणीय महाराज! अपनी सेनाके सब मनुष्य वह शंखनाद सुनकर शिथिल हो गये। नरेश्वर! कितने ही तो मूर्च्छिंत हो गये और कितने ही भयसे थर्रा उठे ।।
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ວານອນຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່—ຮະນູມານ ຜູ້ສະຖິດຢູ່ເທິງທຸງ—ໄດ້ອ້າປາກກວ້າງ ແລະ ຮ້ອງຄຳຮາມດັ່ງຟ້າຮ້ອງ ພ້ອມດ້ວຍວິນຍານ ແລະ ສັດພິເສດທີ່ຕິດຕາມລາວ. ເມື່ອໄດ້ຍິນສຽງນ້ັນອັນນ່າສະພຶງກົວ ທະຫານຂອງທ່ານກໍເສຍຄວາມໝັ້ນຄົງ: ຫຼາຍຄົນສູນສະຕິ ແລະ ຫຼາຍຄົນສັ່ນດ້ວຍຄວາມຢ້ານ. ສຽງຮ້ອງນັ້ນບໍ່ແມ່ນແຕ່ປະກາດພະລັງ; ມັນຍັງທຳລາຍຂວັນກຳລັງຂອງສັດຕູ ສະແດງວ່າ ຄວາມແນ່ວແນ່ໃນໃຈອາດພັງທະລາຍໄດ້ ເມື່ອປະເຊີນໜ້າກັບໝາຍສຳແດງແຫ່ງອຳນາດອັນລົ້ນເຫຼືອ.
Verse 27
तत्पश्चात् अर्जुनकी थ्वजामें निवास करनेवाले भूतगणोंके साथ वहाँ बैठे हुए हनूमानजीने मुँह बाकर आपके सैनिकोंको भयभीत करते हुए बड़े जोरसे गर्जना की ।।
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ຫຼັງຈາກນັ້ນ ຮະນູມານຜູ້ນັ່ງຢູ່ທີ່ນັ້ນ ພ້ອມດ້ວຍຝູງພູດ (ວິນຍານ) ທີ່ສະຖິດຢູ່ໃນທຸງຂອງອາຈຸນ ໄດ້ອ້າປາກແລະຮ້ອງຄຳຮາມຢ່າງແຮງ ເພື່ອໃຫ້ທະຫານຂອງທ່ານຫວາດກົວ. ຕໍ່ມາ ໃນກອງທັບຂອງທ່ານກໍມີການຕີສັງຂ໌, ກອງກະທົບ, ມຣິດັງກະ ແລະ ກອງຮົບໃຫຍ່ ດັງຂຶ້ນອີກຄັ້ງ ເພື່ອເພີ່ມຄວາມຮື້ນເຮືອງ ແລະ ກຳລັງໃຈໃຫ້ແກ່ທະຫານຂອງທ່ານ.
Verse 28
नानावादित्रसंह्वादैः क्षेडितास्फोटिताकुलै: । सिंहनादै: समुत्क्तु्टै: समाधूतैर्महारथै:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ດ້ວຍສຽງອື້ອອຶງຂອງເຄື່ອງດົນຕີສົງຄາມຫຼາຍຊະນິດ, ດ້ວຍການຕີຕີນ ແລະ ຕົບມືດັງໆ, ດ້ວຍສຽງຮ້ອງດັ່ງສິງ, ແລະ ດ້ວຍຄຳທ້າທາຍຂອງມະຫາຣະຖີ, ສະໜາມຮົບກໍພອງຂຶ້ນເປັນສຽງຄຳຮາມອັນນ່າສະພຶງກົວພຽງສຽງດຽວ. ສຽງລວມນັ້ນກາຍເປັນອັນດຸຮ້າຍ ກະທົບໃຫ້ຄົນຂີ້ຢ້ານເກີດຄວາມຫວາດກົວໃນໃຈ. ແລ້ວອາຈຸນ ບຸດແຫ່ງອິນທຣະ ຜູ້ເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມຮື້ນເຮືອງຢ່າງແຮງ ໄດ້ກ່າວກັບພຣະພະຄະວານ ສີກຣິດສະນະ.
Verse 29
तम्मिंस्तु तुमुले शब्दे भीरूणां भयवर्धने । अतीव ह्वष्टो दाशार्हमब्रवीत् पाकशासनि:
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ທ່າມກາງສຽງອື້ອຶງອັນຄຶກຄືນນັ້ນ—ສຽງທີ່ເພີ່ມພູນຄວາມຢ້ານກົວໃຫ້ແກ່ຜູ້ຂີ້ຂວັນ—ປາກະຊາສະນີ (ອາຣຊຸນ ບຸດແຫ່ງອິນທຣະ) ຜູ້ເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມປິຕິຍິນດີຢ່າງແຮງກ້າ ໄດ້ກ່າວຕໍ່ ດາຊາຣຫາ (ພຣະສີກຣິດສະນະ)។ ສຽງກອງສົງຄາມຫຼາຍຢ່າງ, ສຽງຄຳຮ້ອງຂູ່, ສຽງຕົບອົກ, ສຽງຮ້ອງດັ່ງສິງ, ແລະສຽງທ້າທາຍຂອງມະຫາຣະຖີ ລວມກັນເປັນຄວາມນ່າສະພຶງກົວ ກະຕຸ້ນຄວາມຢ້ານໃນໃຈຜູ້ຂີ້ຂວັນ ແຕ່ກໍ່ເຮັດໃຫ້ໃຈຜູ້ກ້າແຂງກ້າ ເມື່ອລົດສົງຄາມແລະນັກຮົບກຳລັງຈະລົງມືໃນສົງຄາມອັນຖືກທຳນອງແຕ່ໂຫດຮ້າຍນັ້ນ.
Verse 88
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अर्जुनरणप्रवेशे अष्टाशीतितमो<ध्याय:
ສັນຊະຍະກ່າວສະຫຼຸບວ່າ: ດັ່ງນັ້ນໃນມະຫາພາຣະຕະອັນສັກສິດ, ໃນດໂຣນະປະວະ—ໂດຍສະເພາະຕອນວ່າດ້ວຍການສັງຫານໄຊຍະດຣະຖະ—ນີ້ແມ່ນບົດທີ 88 ທີ່ພັນລະນາການເຂົ້າສູ່ສົງຄາມຂອງອາຣຊຸນ. ສູດປິດທ້າຍນີ້ວາງກອບເຫດການໃຫ້ເປັນຈຸດຫັນທາງຈິດທຳອັນຕັດສິນໃນສົງຄາມ, ທີ່ຄຳສາບານ, ຄວາມຮັບຜິດຊອບ, ແລະຜົນຂອງການປົກປ້ອງຫຼືການທໍລະຍົດຕໍ່ທຳມະ ມາບັນຈົບກັນໃນສະໜາມຮົບ.
Verse 131
अद्य गाण्डीवधन्वानं तपन्तं युद्धदुर्मदम् । अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्
«ມື້ນີ້ ຂ້າຈະຂັດຂວາງຜູ້ຖືຄັນທະນູ ການຑີວ—ອາຣຊຸນ—ຜູ້ລຸກໄໝ້ດ້ວຍຄວາມຫຶມຫານແລະຄວາມຫມັ້ນໃຈໃນສົງຄາມ. ຂ້າຈະກັ້ນເຂົາໄວ້ ເຫມືອນຝັ່ງທະເລກັ້ນມະຫາສະໝຸດ ອັນເປັນຖິ່ນອາໄສຂອງມະກະຣາ».
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns leadership culpability: Dhṛtarāṣṭra is told that partiality and inconsistency in dharma produce collective ruin, raising the ethical question of whether a ruler can mourn outcomes rooted in his own governance failures.
The text foregrounds moral causality: political and personal choices (bias, envy, wavering judgment) are treated as antecedent causes whose effects manifest as strategic defeat and social suffering.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is functional rather than devotional—Sañjaya’s diagnostic preface frames the battle narrative as evidence for a theory of responsibility and consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.