Shloka 34
Droṇasya raudra-prayogaḥ
Droṇa’s intensified assault and the Pāṇḍava response
आर्तनादेन घोरेण वसुधा समकम्पत । तदनन्तर सहसा महारथी द्रोणाचार्य आगे बढ़े। फिर तो भयंकर आर्तनादके साथ सारी पृथ्वी काँप उठी ।। ततस्तुमुलमाकाशमावृणोत् सदिवाकरम्,इसके बाद प्रचण्ड वायुके वेगसे बड़े जोरकी धूल उठी, जो रेशमी वस्त्रोंके समुदाय-सी प्रतीत होती थी। उस तीव्र एवं भयंकर धूलने सूर्यसहित समूचे आकाशको ढक लिया। आकाशमें मेघोंकी घटा नहीं थी, तो भी वहाँसे मांस, रक्त तथा हड्डियोंकी वर्षा होने लगी
sañjaya uvāca | ārtanādena ghoreṇa vasudhā samakampata | tadanantaraṃ sahasā mahārathī droṇācāryo 'gre babhūva | tatastumulaṃ ākāśam āvṛṇot sadivākaram |
ສັນຈະຍະ ກ່າວວ່າ: ດ້ວຍສຽງຮ້ອງຄວາມທຸກທໍລະມານອັນນ່າສະພຶງກົວ ແຜ່ນດິນກໍສັ່ນສະເທືອນ. ທັນໃດນັ້ນ ດໂຣນາຈາຣຍະ—ມະຫາຣະຖີ—ກໍພຸ່ງຂຶ້ນສູ່ແນວໜ້າ. ແລ້ວໃນຄວາມອື້ອອຶງ ມ່ານຝຸ່ນໜາທຶບກໍລຸກຂຶ້ນປົກຄຸມຟ້າ ບັງແມ່ນແຕ່ດວງອາທິດ. ແມ່ນບໍ່ມີເມກພາຍຸ ແຕ່ຄວາມສະຫວັນສະຫວາຍໃນສະໜາມຮົບຮາວກັບກັບຄືນລຳດັບທຳມະຊາດ ດັ່ງວ່າມີຝົນເນື້ອ ເລືອດ ແລະກະດູກຕົກລົງ—ເປັນນິມິດອັນອັບມົງຄົນ ຊີ້ເຖິງອະທຳຂອງສົງຄາມ ແລະຄວາມທຸກທີ່ມັນປ່ອຍອອກ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how mass violence deforms both human conduct and the perceived order of nature: the cries of the wounded and the advance of a great commander are framed as portents, reminding the listener that war inevitably produces widespread suffering and moral peril (adharma), even when fought under claims of duty.
Sañjaya describes a terrifying moment on the battlefield: anguished cries make the earth seem to tremble; Droṇācārya moves to the front; and a dense, tumultuous covering (understood as dust and chaos) obscures the sky and even the sun, presented as an ominous sign accompanying the escalation of combat.