Adhyaya 5
Droṇācāryaḥ Senāpatiḥ (Droṇa Appointed Commander-in-Chief)
Upa-parva: Senāpati-Niyoga (Appointment of Droṇa as Commander)
Saṃjaya reports that Duryodhana, encouraged upon seeing Karṇa prepared, raises the urgent problem of leaderless forces and asks whom to appoint after Bhīṣma. He argues that an army without a commander disperses like a boat without a helmsman or a chariot without a charioteer. Karṇa responds by acknowledging the qualifications of multiple senior warriors but warns that selecting one among rivals can demoralize the rest; he recommends Droṇa as the elder guru and universal instructor, whose authority would be broadly accepted. Duryodhana then addresses Droṇa with a formal rationale for suitability—emphasizing lineage status, learning, age, intellect, valor, administrative judgment, austerity, and gratitude—and requests protection and victory under Droṇa’s guidance. Droṇa accepts, stating his mastery of Vedic disciplines and weapons and his intent to enact the praised qualities in action against the Pāṇḍavas. The Kaurava kings perform the installation, likened to the gods appointing Skanda, and the army celebrates with instruments, auspicious proclamations, and victory-cries, interpreting the appointment as a strategic advantage.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि रथ पर स्थित, पुरुषसिंह कर्ण के सामने दुर्योधन अपनी सेना की दशा और आगे की नीति पर विचार करता है—विजय की चाह के बीच नेतृत्व का प्रश्न सबसे पहले उठ खड़ा होता है। → दुर्योधन कर्ण की प्रशंसा करते हुए कहता है कि तुम्हारे संरक्षण से सेना ‘सनाथ’ है, पर बिना मार्गदर्शक के यात्रियों की तरह ‘अनायका सेना’ दोषों में गिरती है; एक ही समय सबको सेनापति नहीं बनाया जा सकता, इसलिए एक ऐसे प्रधान की आवश्यकता है जिसमें समस्त विशिष्ट गुण हों। → दुर्योधन निर्णायक प्रस्ताव रखता है—दुर्धर्ष, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोणाचार्य के रहते कोई दूसरा सेनापति टिक नहीं सकता; वे सेनानायकों, योद्धाओं और बुद्धिमानों में भी श्रेष्ठ, और स्वयं दुर्योधन के गुरु हैं। → दुर्योधन कर्ण के समक्ष स्पष्ट करता है कि विजय-इच्छुक देवताओं ने जैसे कार्तिकेय को सेनापति बनाया था, वैसे ही उसे शीघ्र द्रोणाचार्य को सेनापति नियुक्त करना चाहिए—युद्ध की दिशा अब गुरु-द्रोण के हाथों में सौंपने का संकल्प बनती है। → द्रोणाचार्य की नियुक्ति के बाद युद्ध की रणनीति और पांडव-पक्ष पर उसके प्रभाव का संकेत देकर अध्याय आगे के उग्र संघर्ष की ओर मोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
अपना छा अर पञठ्चमो< ध्याय: कर्णका दुर्योधनके समक्ष सेनापति-पदके लिये द्रोणाचार्यका नाम प्रस्तावित करना संजय उवाच रथस्थं पुरुषव्याप्रं दृष्टवा कर्णमवस्थितम् | हृष्टो दुर्योधनो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ, ເມື່ອເຫັນກັນນະ—ສິງໃນຫມູ່ມະນຸດ—ນັ່ງຢູ່ເທິງລົດຮົບ ແລະຢືນຢັນພ້ອມຮົບ, ທຸຣະໂຍທະນະກໍປິຕິຍິນດີ ແລ້ວກ່າວຖ້ອຍຄໍານີ້.
Verse 2
सनाथमिव मन्ये5हं भवता पालितं बलम् | अत्र कि नु समर्थ यद्धितं तत् सम्प्रधार्यताम्
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ຂ້າພະເຈົ້າເຫັນກອງທັບນີ້ດັ່ງໄດ້ພົບຜູ້ຄຸ້ມຄອງ ເພາະຖືກທ່ານປົກປ້ອງຮັກສາ. ບັດນີ້ ຈົ່ງພິຈາລະນາໃຫ້ລະອຽດ ແລະຕັດສິນວ່າ ທາງໃດຈຶ່ງເປັນໄປໄດ້ແທ້—ແລະທາງໃດຈຶ່ງເປັນປະໂຫຍດແກ່ພວກເຮົາ»។
Verse 3
कर्ण उवाच ब्रृहि नः पुरुषव्याप्र त्वं हि प्राज्ञतमो नृप । यथा चार्थपति: कृत्यं पश्यते न तथेतर:
ກັນນະກ່າວວ່າ: «ຂໍທ່ານຈົ່ງບອກພວກເຮົາ ໂອ ພະຣາຊາ—ໂອ ເສືອໃນຫມູ່ມະນຸດ—ເພາະທ່ານເປັນຜູ້ຮູ້ປັນຍາທີ່ສຸດ. ຈົ່ງແຈ້ງຄຳຕັດສິນທີ່ທ່ານໄດ້ພິຈາລະນາແລ້ວ; ເພາະດັ່ງເຈົ້າຂອງຊັບສິນຍ່ອມເຫັນກິດທີ່ຄວນເຮັດໃນເລື່ອງຂອງຕົນໄດ້ດີກວ່າຜູ້ອື່ນ, ຄົນອື່ນກໍບໍ່ອາດເຫັນໄດ້ເທົ່າກັນ»។
Verse 4
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें कर्णका आश्वायनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ພວກເຮົາທຸກຄົນລ້ວນປາຖະໜາຈະຟັງຖ້ອຍຄຳຂອງທ່ານ. ເພາະຂ້າພະເຈົ້າເຊື່ອໝັ້ນວ່າ ທ່ານຈະບໍ່ກ່າວຄຳໃດທີ່ອະທຳ ຫຼືຂັດກັບທາງທີ່ຖືກ. ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງມະນຸດ, ຈົ່ງກ່າວເຖີດ»។
Verse 5
दुर्योधन उवाच भीष्म: सेनाप्रणेता55सीद् वयसा विक्रमेण च । श्रुतेन चोपसम्पन्न: सर्वेर्योधगणैस्तथा
ທຸຣະໂຍທະນະກ່າວວ່າ: «ໂອ ກັນນະ, ໃນກ່ອນນັ້ນ ພີສະມະ ປິຕາມະຫາ ເປັນແມ່ທັບໃຫຍ່ຂອງພວກເຮົາ—ເລີດລ້ຳດ້ວຍອາຍຸ ແລະດ້ວຍວິລະກຳໃນສົງຄາມ, ພ້ອມທັງສຳເລັດໃນວິຊາຄວາມຮູ້—ເຊັ່ນທີ່ຫມູ່ນັກຮົບທັງປວງຍອມຮັບ»។
Verse 6
तेनातियशसा कर्ण घ्नता शत्रुगणान् मम । सुयुद्धेन दशाहानि पालिता: स्मो महात्मना
ທຸຣະໂຍທະນະກ່າວວ່າ: «ໂອ ກັນນະ, ໂດຍວິລະບຸລຸດຜູ້ມີຊື່ສຽງສູງສຸດນັ້ນ—ຜູ້ຂ້າຫມູ່ສັດຕູຂອງຂ້າ—ດ້ວຍການຮົບທີ່ມີວິໄນ ແລະປະເສີດ, ພວກເຮົາຖືກມະຫາຈິດນັ້ນປົກປ້ອງຢູ່ສິບວັນ»។
Verse 7
तस्मिन्नसुकरं कर्म कृतवत्यास्थिते दिवम् । क॑ नु सेनाप्रणेतारं मन्यसे तदनन्तरम्
ເມື່ອທ່ານໄດ້ສໍາເລັດກິດການອັນຫຍຸ້ງຍາກຢ່າງຍິ່ງນັ້ນ ແລະບັດນີ້ໄດ້ເດີນທາງໄປສູ່ສະຫວັນແລ້ວ—ຫຼັງຈາກທ່ານ ເຈົ້າເຫັນວ່າໃຜສົມຄວນຖືກແຕ່ງຕັ້ງເປັນແມ່ທັບກອງທັບ?
Verse 8
न विना नायकं सेना मुहूर्तमपि तिष्ठति । आहवेष्वाहवश्रेष्ठ नेतृहीनेव नौर्जले
ດຸຣະໂຍທະນະກ່າວວ່າ: “ກອງທັບບໍ່ອາດຢືນຢັນໄດ້ແມ່ນແຕ່ຊົ່ວຂະນະ ຖ້າບໍ່ມີແມ່ທັບ. ໃນສົງຄາມ, ໂອ ວີຣະບຸລຸດຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່, ກອງທັບທີ່ຂາດຜູ້ນໍາ ເປັນເຫມືອນເຮືອໃນນໍ້າທີ່ບໍ່ມີຜູ້ຖືກຫາງ—ບໍ່ອາດຮັກສາເສັ້ນທາງ ຫຼືຢືນຢັນໄດ້”។
Verse 9
यथा ह्मुकर्णधारा नौ रथश्नलासारथियथा । द्रवेद् यथेष्टं तद्धत् स्यादृते सेनापतिं बलम्
ດຸຣະໂຍທະນະກ່າວວ່າ: “ເຫມືອນເຮືອທີ່ບໍ່ມີຜູ້ຖືກຫາງ ຈະລອຍໄປຕາມນໍ້າພາໄປທຸກທິດ, ແລະເຫມືອນລົດສົງຄາມທີ່ບໍ່ມີສາຣະຖີ ຈະຫຼົງທາງຕາມໃຈ, ກອງທັບທີ່ຂາດແມ່ທັບກໍອາດແຕກແຖວ ແລະຫນີໄປທຸກທາງ. ການນໍາພາແມ່ນສິ່ງທີ່ຂັບເຄື່ອນພະລັງດິບໃຫ້ເປັນການກະທໍາທີ່ມີເປົ້າໝາຍ”។
Verse 10
अदेशिको यथा सार्थ: सर्व: कृच्छं समृच्छति । अनायका तथा सेना सर्वान् दोषान् समरछति
ດຸຣະໂຍທະນະກ່າວວ່າ: “ເຫມືອນຂະບວນນັກເດີນທາງທີ່ຂາດຜູ້ນໍາທາງ ຈະຕົກຢູ່ໃນອັນຕະລາຍທຸກປະການ, ກອງທັບທີ່ບໍ່ມີແມ່ທັບກໍຖືກພາເຂົ້າໄປສູ່ຄວາມຜິດພາດ ແລະຄວາມລໍາບາກທຸກຢ່າງ”។
Verse 11
स भवान् वीक्ष्य सर्वेषु मामकेषु महात्मसु । पश्य सेनापतिं युक्तमनु शान्तनवादिह,अतः तुम मेरे पक्षके सब महामनस्वी वीरोंपर दृष्टि डालकर यह देखो कि भीष्मजीके बाद अब कौन उपयुक्त सेनापति हो सकता है
ດຸຣະໂຍທະນະກ່າວວ່າ: “ດັ່ງນັ້ນ ຂໍໃຫ້ທ່ານພິຈາລະນາວີຣະບຸລຸດຜູ້ໃຈໃຫຍ່ທັງຫມົດຝ່າຍຂ້ອຍ ແລະຊີ້ບອກໃນທີ່ນີ້ວ່າ ຫຼັງຈາກ ພີສະມະ ຜູ້ເປັນລູກຫຼານຂອງ ຊານຕະນຸ ແລ້ວ ໃຜຈຶ່ງສົມຄວນໄດ້ຮັບແຕ່ງຕັ້ງເປັນແມ່ທັບ?”
Verse 12
य॑ हि सेनाप्रणेतारं भवान् वक्ष्यति संयुगे । त॑ वयं सहिता: सर्वे करिष्यामो न संशय:,इस युद्धस्थलमें तुम जिसे सेनापतिपदके योग्य बताओगे, नि:संदेह हम सब लोग मिलकर उसीको सेनानायक बनायेंगे
ໃນສະໜາມຮົບນີ້ ຜູ້ໃດທີ່ພຣະອົງຈະປະກາດວ່າເໝາະສົມເປັນຜູ້ນຳກອງທັບ—ຜູ້ນັ້ນແຫຼະ ພວກເຮົາທັງໝົດຈະຮ່ວມໃຈກັນແຕ່ງຕັ້ງເປັນແມ່ທັບ, ບໍ່ມີຂໍ້ສົງໄສໃດໆ.
Verse 13
कर्ण उवाच सर्व एव महात्मान इमे पुरुषसत्तमा: । सेनापतित्वमर्हन्ति नात्र कार्या विचारणा
ກັນນະກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ພຣະຣາຊາ, ບຸລຸດຜູ້ປະເສີດເຫຼົ່ານີ້ທັງໝົດເປັນຜູ້ມີໃຈຍິ່ງໃຫຍ່. ແຕ່ລະອົງລ້ວນຄວນແກ່ຕຳແໜ່ງແມ່ທັບ; ບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງພິຈາລະນາອື່ນໃດອີກ.”
Verse 14
कुलसंहननज्ञानैर्बलविक्रमबुद्धिभि: । युक्ता: श्रुतज्ञा धीमन््त आहवेष्वनिवर्तिन:
ກັນນະກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ພຣະຣາຊາ, ບັນດາກະສັດທີ່ຢູ່ນີ້ທັງໝົດ ຄວນແກ່ຕຳແໜ່ງແມ່ທັບ ເພາະມີຄວາມຮູ້ເຖິງວົງຕະກູນແລະສະພາບກາຍ, ມີກຳລັງ ຄວາມກ້າຫານ ແລະປັນຍາວິນິດໄສ. ທຸກອົງລ້ວນຮູ້ທັນຄຳສອນອັນສັກສິດ, ສະຫຼາດ, ແລະບໍ່ເຄີຍຖອຍຫຼັງຈາກສົງຄາມ.”
Verse 15
युगपन्न तु ते शक्या: कर्तु सर्वे पुर:सरा: । एक एव तु कर्तव्यो यस्मिन् वैशेषिका गुणा:
ກັນນະກ່າວວ່າ: “ແຕ່ບັນດາຜູ້ນຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ອາດແຕ່ງຕັ້ງໃຫ້ເປັນຜູ້ນຳພ້ອມກັນໄດ້. ຄວນເລືອກພຽງຜູ້ດຽວ—ຜູ້ທີ່ມີຄຸນຄ່າອັນໂດດເດັ່ນ.”
Verse 16
परंतु सब-के-सब एक ही समय सेनापति नहीं बनाये जा सकते, इसलिये जिस एकमें सभी विशिष्ट गुण हों, उसीको अपनी सेनाका प्रधान बनाना चाहिये ।।
ກັນນະກ່າວວ່າ: “ກະສັດເຫຼົ່ານີ້ລ້ວນແຂ່ງຂັນກັນ. ຖ້າພຣະອົງແຕ່ງຕັ້ງຜູ້ໃດຜູ້ໜຶ່ງໃນພວກເຂົາເປັນແມ່ທັບ, ຄົນທີ່ເຫຼືອຈະຂຸ່ນໃຈຢູ່ພາຍໃນ ແລະເພາະຂາດນ້ຳໃຈຕໍ່ພຣະອົງ ຈະບໍ່ຮົບຢ່າງເຕັມກຳລັງ—ເປັນເລື່ອງແນ່ນອນ. ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອບໍ່ອາດໃຫ້ທຸກອົງເປັນແມ່ທັບພ້ອມກັນໄດ້, ພຣະອົງຄວນເລືອກຜູ້ດຽວທີ່ມີຄຸນຄ່າພິເສດຍິ່ງ ໃຫ້ເປັນຫົວໜ້າກອງທັບ.”
Verse 17
अयं च सर्वयोधानामाचार्य: स्थविरो गुरु: । युक्त: सेनापति: कर्तु द्रोण: शस्त्रभृतां वर:
ແລະທ່ານນີ້ແມ່ນອາຈານຂອງນັກຮົບທັງປວງ—ເປັນຄູອາວຸໂສ ຄວນແກ່ການເຄົາລົບ. ດັ່ງນັ້ນ ດໂຣນະ ຜູ້ເລີດລ້ຳໃນຫມູ່ຜູ້ຖືອາວຸດ ຈຶ່ງເໝາະສົມທີ່ຈະຖືກແຕ່ງຕັ້ງເປັນແມ່ທັບໃນເວລານີ້.
Verse 18
को हि तिष्ठति दुर्थर्षे द्रोणे शस्त्रभृतां वरे । सेनापतिःस्यादन्यो<स्माच्छुक्राज्ञिरसदर्शनात्
ກັນນະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອດໂຣນະ ຜູ້ບໍ່ອາດຖືກພິຊິດ—ຜູ້ເລີດລ້ຳໃນຫມູ່ຜູ້ຖືອາວຸດ—ຢູ່ທີ່ນີ້ ໃຜຈະກ້າຢືນຢັນໄດ້? ນອກຈາກທ່ານນີ້ ຜູ້ມີສະຖານະດຸດດັ່ງ ສຸກຣະ ແລະ ອັງກິຣະ (ພຣະພຶຫັດສະປະຕິ) ແລ້ວ ຈະມີໃຜອື່ນທີ່ຄວນເປັນແມ່ທັບ?»
Verse 19
न च सो>प्यस्ति ते योध: सर्वराजसु भारत । द्रोणं यः समरे यान्तं नानुयास्यति संयुगे,भारत! समस्त राजाओंमें तुम्हारा कोई भी ऐसा योद्धा नहीं है, जो समरभूमिमें आगे जानेवाले द्रोणाचार्यके पीछे-पीछे न जाय
ກັນນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ! ໃນຫມູ່ກະສັດທັງປວງຝ່າຍທ່ານ ບໍ່ມີນັກຮົບຜູ້ໃດເລີຍ ທີ່ເມື່ອດໂຣນະ ກ້າວໜ້າເຂົ້າສູ່ສົງຄາມ ຈະບໍ່ຕາມຫຼັງທ່ານໃນການປະລະ.»
Verse 20
एष सेनाप्रणेतृणामेष शस्त्रभूतामपि | एष बुद्धिमतां चैव श्रेष्ठो राजन् गुरुस्तव,राजन! तुम्हारे ये गुरुदेव समस्त सेनापतियों, शस्त्रधारियों और बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ हैं
ກັນນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ! ທ່ານນີ້—ອາຈານຂອງພຣະອົງ—ເປັນຜູ້ເລີດລ້ຳໃນຫມູ່ແມ່ທັບ, ເລີດລ້ຳໃນຫມູ່ຜູ້ຖືອາວຸດດຸດດັ່ງອາວຸດມີຊີວິດ, ແລະເລີດລ້ຳໃນຫມູ່ຜູ້ມີປັນຍາດ້ວຍ.»
Verse 21
एवं दुर्योधनाचार्यमाशु सेनापतिं कुरु । जिगीषन्तो<सुरान् संख्ये कार्तिकेयमिवामरा:
ກັນນະ ກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ດຸຣະໂຢທະນະ! ຈົ່ງແຕ່ງຕັ້ງອາຈານ (ດໂຣນະ) ເປັນແມ່ທັບໃຫ້ໄວ. ດັ່ງທີ່ເທວະດາປາຖະໜາຊະນະອະສຸຣະ ໃນສົງຄາມ ໄດ້ແຕ່ງຕັ້ງ ກາຣຕິເກຍ ເປັນແມ່ທັບໃນສະໜາມຮົບ ສັນນັ້ນແຫຼະ ທ່ານກໍຄວນແຕ່ງຕັ້ງ ດໂຣນະ ເປັນຜູ້ນຳກອງທັບຂອງພວກເຮົາ.»
Frequently Asked Questions
The dilemma is selecting a single commander among multiple qualified seniors: merit-based appointment risks injuring peer honor and reducing morale, yet postponing appointment threatens organizational collapse; the text resolves this by privileging a universally acknowledged guru-authority.
Collective action requires legitimate leadership and clear role-definition; in crisis, stability often depends on choosing an authority whose acceptance is institutional (guru, elder, widely trusted), not merely competitive (peer rivalry).
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in the public ritual and acclamation, which function as a narrative marker that legitimacy and morale are treated as force-multipliers within the epic’s ethical-political framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.