Shloka 46
Nakula–Śakuni Duel and the Night Battle; Śikhaṇḍin–Kṛpa Engagement (नकुल-शकुनियुद्धं तथा रात्रियुद्धवर्णनम्)
गतप्रत्यागताक्षेपै: पातनोत्थानसम्प्लुतै: । युयुधाते महात्मानौ कुरुसात्वतपुड्वौ,जैसे दो हाथी दाँतोंके अग्रभागसे तथा दो साँड़ सीगोंसे लड़ते हैं, उसी प्रकार वे दोनों वीर कभी भुजपाशोंसे बाँधकर, कभी सिरोंकी टक्कर लगाकर, कभी पैरोंसे खींचकर, कभी पैरमें पैर लपेटकर, कभी तोमर-प्रहारके समान ताल ठोंककर, कभी अंकुश गड़ानेके समान एक-दूसरेको नोचकर, कभी पादबन्ध, उदरबन्ध, उद्भ्रमणःर, गतः, प्रत्यागतः॑, आक्षेपर%ँ, पातनः, उत्थान और संप्लुत* आदि दावोंका प्रदर्शन करते हुए वे दोनों महामनस्वी कुरु और सात्वतवंशके प्रमुख वीर परस्पर युद्ध कर रहे थे
sañjaya uvāca | gatapratyāgatākṣepaiḥ pātanotthānasamplutaiḥ | yuyudhāte mahātmānau kuru-sātvata-puṅgavau ||
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ວີລະບຸລຸດຜູ້ມີໃຈຍິ່ງທັງສອງ—ຜູ້ນໍາໜ້າສຸດໃນພວກກຸຣຸ ແລະຜູ້ນໍາໜ້າສຸດໃນພວກສາຕະວະຕະ—ຍັງຄົງປະລະກັນ ໂດຍສະແດງກະບວນທ່າມວຍປະລະມືແບບຕໍ່ເນື່ອງ: ກ້າວໜ້າແລະກ້າວຕອບ, ທຸ່ມແລະທຸ່ມຕອບ, ລົ້ມແລະລຸກຄືນ, ພ້ອມການໂດດ. ການປະລະນີ້ບໍ່ແມ່ນຄວາມຮຸນແຮງບໍ່ມີລະບຽບ ແຕ່ເປັນສິລະປະການຮົບທີ່ມີວິໄນ ຢູ່ໃນຈັນຍາບັນອັນເຂັ້ມງວດຂອງໜ້າທີ່ໃນສະໜາມຮົບ ເຊິ່ງພະລັງແລະຄວາມອົດທົນກາຍເປັນຄ່າທີ່ເຫັນໄດ້ ໃນສົງຄາມທີ່ທົດສອບຂອບເຂດຂອງທັມມະ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds disciplined combat—skill, endurance, and controlled technique—within the harsh framework of kṣatriya-dharma. Even amid violence, the narrative highlights order (trained maneuvers) rather than chaos, implying that duty and mastery govern action in war, though the wider epic continues to question the moral cost of such duty.
Sañjaya describes a close-quarters duel between the leading Kuru warrior and the leading Sātvata warrior. They engage like expert wrestlers, repeatedly advancing and countering, throwing and being thrown, falling and rising, and leaping—an intense display of grappling techniques on the battlefield.