Shloka 57
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
राजन! हमलोगोंने वहाँ देखा
sañjaya uvāca | rājann! tatra sma dṛṣṭavantaḥ bahūn tomarān mahāvatāṁś ca śiraś-chinnān patitān; gajānāṁ pṛṣṭheṣu vicitra-vicitrāḥ śibikā-śāṭikāḥ (jhulāḥ) patitāḥ; gajānāṁ bandhanārthaṁ suvarṇa-bhūṣitāḥ dīptā rajjavo nipatitāḥ; gaja-aśva-kaṇṭha-bhūṣaṇāni, śaktayaḥ, patākāḥ, kaṇapāḥ (astraviśeṣāḥ), tarakṣavaḥ, vicitrāṇi yantrāṇi, dhanūṁṣi, dīptā bhindipālāḥ, totrāṇi, aṅkuśāḥ, nānāvidhā ghaṇṭāḥ, suvarṇa-jaṭitāḥ khaḍga-muṣṭayaś ca—etāni sarvāṇi gaja-ārohakaiḥ saha patitāni patanty eva ca || chinna-gātra-avarakarair anihatāiś cāpi vāraṇaiḥ | āsīd bhūmiḥ samāstīrṇā patitair bhūdharair iva || kvacit chinna-gajānāṁ śarīra-ūrdhva-bhāgāḥ, kvacid adho-bhāgāḥ; kvacit chinnāḥ śuṇḍāḥ, kvacid hatānāṁ vāraṇānāṁ loṭhāḥ. taiḥ samācchāditā sā raṇa-bhūmiḥ patitaiḥ bhūdharair iva saṁvṛtā pratibhāti |
ສັນຊະຍະໄດ້ກ່າວວ່າ: ໂອ ພະຣາຊາ! ພວກເຮົາໄດ້ເຫັນຢູ່ທີ່ນັ້ນ ຄົນຂັບຊ້າງ ແລະນັກຮົບຈຳນວນຫຼາຍ ຖືກຟັນຂາດຫົວຕົກລົງ ແລະຫອກຈຳນວນຫຼາຍກໍກະຈາຍເກືອບທົ່ວພື້ນ. ສະໜາມຮົບເຕັມໄປດ້ວຍຜ້າຄຸມຫຼັງຊ້າງອັນປະດັບສີສັນຫຼາກຫຼາຍທີ່ຫຼຸດລົງ ແລະເຊືອກມັດຊ້າງທີ່ສົດໃສປະດັບຄຳກໍຕົກກະຈາຍ. ເຄື່ອງປະດັບຄໍຂອງຊ້າງແລະມ້າ ກະຈາຍປົ່ນປ່ວນພ້ອມກັບຫອກ ທຸງ ອາວຸດພິເສດ ກະເປົາລູກທະນູ ເຄື່ອງກົນອັນພິລຶກ ຄັນທະນູ ຫອກປາກສັ້ນທີ່ສົດໃສ ໄມ້ຂັບ ຂໍຊ້າງ ກະດິ່ງຫຼາຍຊະນິດ ແລະດ້າມດາບຝັງຄຳ—ທັງໝົດນີ້ຕົກລົງພ້ອມກັບຜູ້ຂີ່ ແລະຍັງຕົກລົງບໍ່ຢຸດ. ດ້ວຍຊ້າງບາງຕົວຍັງເຄື່ອນໄຫວແມ່ນແຕ່ຖືກຕັດຂາດອະວັຍະວະ ແລະສ່ວນເທິງ, ພື້ນດິນຈຶ່ງຖືກປູຄຸມດ້ວຍຮ່າງກາຍອັນໃຫຍ່ໂຕ ດັ່ງຖືກປົກຄຸມໂດຍພູເຂົາທີ່ລົ້ມທັບ. ບາງບ່ອນເຫັນແຕ່ສ່ວນເທິງຂອງຊ້າງ, ບາງບ່ອນເຫັນແຕ່ສ່ວນລຸ່ມ; ທີ່ນີ້ມີງວງຊ້າງຖືກຕັດ, ທີ່ນັ້ນມີຊາກຊ້າງທີ່ຖືກຂ້າ. ສະໜາມຮົບທີ່ຖືກປົກຄຸມດ້ວຍສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ເບິ່ງຄືພູມສັນຖານທີ່ຖືກຝັງໄວ້ໃຕ້ຍອດພູທີ່ພັງທະລາຍ—ເປັນພາບສະທ້ອນຄ່າແທ້ອັນນ່າສະພຶງຂອງສົງຄາມ ແລະການລົ້ມສະລາຍຂອງຄວາມຮຸ່ງເຮືອງໂລກີຍທ່າມກາງຄວາມຮຸນແຮງ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and existential cost of war: even royal splendor—golden ornaments, banners, and elaborate equipment—collapses into debris amid slaughter. It implicitly warns that power and display are impermanent, while violence leaves enduring suffering.
Sanjaya reports to King Dhritarashtra what he sees on the battlefield: severed heads of mahouts, fallen spears, scattered trappings and weapons, and elephants cut into parts or lying dead. The field is so covered with elephant bodies that it resembles a terrain buried under fallen mountains.