Shloka 29
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
साड्दा बाहवश्चैव धनूंषि च समन्ततः । रथेषां रथचक्राणि तूणीराणि युगानि च,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया उन्होंने सब ओर बाण मारकर कितने ही योद्धाओंके धनुष और बाजूबंदसहित भुजाएँ काट डालीं। रथके ईषादण्ड, रथ-चक्र, तूणीर और जूए भी छिन्न-भिन्न कर दिये
sāḍḍā bāhavaś caiva dhanūṁṣi ca samantataḥ | ratheṣāṁ rathacakrāṇi tūṇīrāṇi yugāni ca, jighāṁsantaṁ yudhāṁ śreṣṭha tadā ’sīt tumulaṁ mahat ||
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ໃນເວລານັ້ນ ການຮົບອັນໃຫຍ່ແລະອື້ອອຶງກໍເກີດຂຶ້ນ. ລູກສອນບິນໄປທົ່ວທິດ ຕັດແຂນພ້ອມປ້ອງແຂນ ແລະຕັດຄັນທະນູ; ເສົາລົດ, ລໍ້ລົດ, ກະບອກລູກສອນ, ແລະຄານຍົກ (ຍູກ) ກໍຖືກທຳລາຍແຕກກະຈາຍ. ດັ່ງນັ້ນ ໃນການພະຍາຍາມສັງຫານນັກຮົບຜູ້ເກັ່ງກ້າທີ່ສຸດ ຜູ້ຮົບທັງຫຼາຍໄດ້ປ່ອຍຄວາມຮຸນແຮງຈົນເຄື່ອງມືສົງຄາມ—ແລະຮ່າງກາຍຜູ້ຖືມັນ—ກາຍເປັນຊາກພັງ, ສະທ້ອນວ່າການປົກປ້ອງແລະການທຳລາຍມັກພັນກັນໃນສະໜາມຮົບ.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the brutal momentum of war: once the intent to kill the foremost warrior is unleashed, violence spreads indiscriminately, destroying not only opponents but also the very instruments and structures of battle. It highlights the ethical tension in kṣatriya-duty—protecting one’s side can simultaneously demand acts that multiply suffering.
Sañjaya describes a fierce phase of fighting in which arrows cut down warriors’ arms (with their protective arm-guards) and bows, and also smash chariot components—poles, wheels, quivers, and yokes—creating a great, chaotic uproar on the battlefield.