Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
नदीपर्वतजालै श्व सर्वतः परिभूषितम् । विविधाभिस्तथा चाद्धिः सततं समलंकृतम्
nadī-parvata-jālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam | vividhābhis tathā cādbhiḥ satataṃ samalaṅkṛtam || idaṃ jagad ekaṃ brahma-vanaṃ; avyaktā prakṛtir asyādiḥ | pañca mahābhūtāni daśendriyāṇi caikaṃ manaḥ—iti ṣoḍaśa-viśeṣair asya vistāraḥ | idaṃ carācara-prāṇibhiḥ paripūrṇam | sūrya-candra-prabhṛtibhiḥ prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvataḥ vibhūṣitam | nānā-vidhair adbhiḥ satataṃ alaṅkṛtam | etad eva sarva-bhūtānāṃ jīvanaṃ sarva-prāṇināṃ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati ||
ພະວາຍຸເທວະກ່າວວ່າ: «ໂລກທັງປວງນີ້ແມ່ນປ່າແຫ່ງພຣະພຣະຫມັນ (Brahman) ເປັນປ່າດຽວ. ຈຸດເລີ່ມຂອງມັນແມ່ນ ປະກຣິຕິອະວິຍັກຕະ (ທໍາມະຊາດທີ່ບໍ່ປາກົດ). ຄວາມແຜ່ຂອງມັນຄ່ອຍໆຄລີ່ຄາຍຜ່ານຫຼັກການແຍກແຍະ 16 ປະການ—ມະຫາພູດ 5, ອິນທຣີ 10, ແລະ ມະນະ 1. ມັນເຕັມໄປດ້ວຍສັດທີ່ເຄື່ອນໄຫວແລະຢູ່ນິ່ງ; ສະຫວ່າງໄສດ້ວຍແສງຕາເວັນແລະຈັນ; ປະດັບດ້ວຍດາວເຄາະແລະດາວນັກສັດ; ງາມສະຫງ່າດ້ວຍເຄືອຂ່າຍແມ່ນ້ໍາແລະແນວພູເຂົາທົ່ວທິດ; ແລະຖືກປະດັບຢູ່ເສມອດ້ວຍນ້ໍາຫຼາຍຊະນິດ. ນີ້ແມ່ນຊີວິດຂອງສັດທັງປວງ ແລະເປັນທາງໄປຂອງສັດມີຊີວິດທັງໝົດ. ໃນປ່າແຫ່ງພຣະພຣະຫມັນນີ້ ຜູ້ຮູ້ແຫ່ງທົ່ງ (kṣetrajña) ຍ່າງວຽນໄປ».
वायुदेव उवाच
The verse presents a Sāṅkhya-like vision: the cosmos is ‘Brahman’s forest,’ arising from unmanifest Prakṛti and unfolding through elements, senses, and mind, while the kṣetrajña (conscious knower) moves within it as the witnessing principle. Ethical force: cultivate discernment between Nature’s changing display and the steady knower, supporting detachment and right understanding.
Vāyu-deva is instructing the listener by describing the world’s structure and beauty—sun, moon, stars, rivers, mountains, waters—then reframing it philosophically as a field of experience in which the kṣetrajña dwells and ‘wanders,’ guiding the audience toward metaphysical insight rather than mere description.