Shloka 466
अश्रमवासिनां विषादः — Lament in Hastināpura after the Elders’ Forest Withdrawal
तेनारम्भेण महता मामुपास्ते महामुने । “आपके पुत्र, संग्राममें कभी पीठ न दिखानेवाले, परम बुद्धिमान् जो ये श्रीमान् महाराज हैं, इनके जो सौ पुत्र समरांगणमें मारे गये थे, उनकी ये सौ स्त्रियाँ बैठी हैं। ये मेरी बहुएँ दुःख और शोकके आघात सहन करती हुई मेरे और महाराजके भी शोकको बारंबार बढ़ा रही हैं। महामुने! ये सब-की-सब शोकके महान् आवेगसे रोती हुई मुझे ही घेरकर बैठी रहती हैं
tenārambheṇa mahatā māmupāste mahāmune |
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຫາມຸນີ! ໂດຍການລົງມືອັນຍິ່ງໃຫຍ່ນັ້ນ ລາວຍັງຄົງເຄົາລົບ ແລະ ປະຄອງຮັບໃຊ້ຂ້າພະເຈົ້າຢູ່ເສມອ. ‘ພະມະຫາກະສັດຜູ້ສະຫງ່າງາມເຫຼົ່ານີ້—ລູກຊາຍຂອງຂ້າພະເຈົ້າ—ຜູ້ບໍ່ເຄີຍຫັນຫຼັງໃນສົງຄາມ ແລະ ມີປັນຍາສູງສຸດ: ເມຍຮ້ອຍຄົນຂອງພວກເຂົານັ່ງຢູ່ນີ້ ເພາະລູກຊາຍຮ້ອຍຄົນຂອງພວກເຂົາຖືກສັງຫານໃນສະໜາມຮົບ. ລູກສະໄພຂອງຂ້າພະເຈົ້າເຫຼົ່ານີ້ ອົດທົນຕໍ່ການກະແທກຂອງຄວາມໂສກ ແລະ ຄວາມເສົ້າ ແຕ່ກໍຍັງເຮັດໃຫ້ຄວາມໂສກຂອງຂ້າພະເຈົ້າ ແລະ ຂອງພະມະຫາກະສັດ ໜັກຂຶ້ນຊ້ຳໆ. ໂອ ມະຫາມຸນີ! ພວກນາງທັງໝົດ ຮ້ອງໄຫ້ພາຍໃຕ້ຄື້ນໂສກອັນແຮງກ້າ ແລະ ນັ່ງລ້ອມຂ້າພະເຈົ້າຢູ່ຜູ້ດຽວ.’»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical weight of war’s aftermath: even ‘valorous’ and ‘wise’ warriors leave behind a community of suffering. It underscores compassion and responsibility toward those who bear the consequences—especially widows and elders—showing that dharma includes care for the grieving, not only heroism in battle.
The narrator reports a scene in which the bereaved women—wives of the slain sons—sit around the elder (the speaker’s ‘me’ in the quoted speech), crying intensely. Their mourning repeatedly deepens the sorrow of both the elder and the king, emphasizing the continuing trauma after the Kurukṣetra war.