Adhyaya 11
Adhyāya 11 — Maṇḍala-vicāra and Ṣāḍguṇya-prayoga (Circle-of-Kings Analysis and the Six Policies)
Upa-parva: Nīti-upadeśa (Rājanīti on Maṇḍala and Ṣāḍguṇya) — Dhṛtarāṣṭra’s Counsel to Yudhiṣṭhira
Dhṛtarāṣṭra instructs Yudhiṣṭhira to ‘know the circles’ (maṇḍalāni) of self and others, including neutral and intermediate parties, and to classify relationships among hostile powers, allies, and allied-allies. He enumerates state factors—ministers, territories, forts (including difficult terrain), and forces—treating them as variables that shift with circumstance. The discourse then anchors decision-making in ṣāḍguṇya (six strategic measures), alongside the assessment of growth/decline and the appropriate ‘station’ (sthāna). Dhṛtarāṣṭra advises engagement when one’s side is strong and the opponent weak, and agreement when one is weak; he emphasizes treasury accumulation as preparation for movement (yāna). He warns against dividing one’s position inappropriately, prescribes offering low-yield land in adverse circumstances, and counsels prudence in accepting wealth or alliances from reversed/hostile configurations. He discusses seeking hostages or royal sons for treaty security while also urging efforts to secure release through skilled counsel. The chapter ends with practical measures for safeguarding one’s realm—pressure, immobilization, treasury disruption—while cautioning against harming a subordinate who has submitted, and it outlines graded withdrawal with ministers, treasury, civic support, and force when resistance is not feasible.
Chapter Arc: वनवास-आश्रम के कठोर कष्टों से तपे भीम के भीतर पुरानी कटुता फिर जाग उठती है—धृतराष्ट्र के प्रति उसका रोष युधिष्ठिर के दान-निर्णय पर छाया डालने लगता है। → अर्जुन भीम को समझाता है कि साधुजन अपराध नहीं, उपकार स्मरण रखते हैं और आर्य-मर्यादा का पालन ही श्रेष्ठता है; युधिष्ठिर इस उपदेश को सुनकर विदुर को दूत बनाकर धृतराष्ट्र तक अपना निश्चय पहुँचाने का संकल्प करता है, पर भीम के क्रोध की आशंका बनी रहती है। → युधिष्ठिर विदुर से कहलवाता है कि धृतराष्ट्र पुत्रों और सुहृदों के श्राद्ध हेतु जितना चाहें उतना व्यय करें—मेरे और अर्जुन के गृह का समस्त धन उन्हीं का है; यहाँ तक कि ‘मेरा शरीर भी आपके अधीन है’—यह पूर्ण समर्पण अध्याय का शिखर बनता है। → युधिष्ठिर स्पष्ट करता है कि धृतराष्ट्र को भीमसेन के कोप का भय नहीं करना चाहिए; भीम स्वयं वन के हिम-वर्षा-धूप और अनेक दुःखों से परिक्लिष्ट होकर अब संयम के योग्य है—इस प्रकार दान, क्षमा और कुल-शांति का मार्ग प्रशस्त होता है। → विदुर यह संदेश लेकर धृतराष्ट्र के पास जाता है—अब प्रश्न यह है कि वृद्ध राजा इस उदार स्वीकृति को कैसे ग्रहण करेगा और भीम का अंतःसंघर्ष वास्तव में शांत होगा या नहीं।
Shlokas
Verse 1
द्वादशोड् ध्याय: अर्जुनका भीमको समझाना और युधिष्ठिरका धृतराष्ट्रको यथेष्ट धन देनेकी स्वीकृति प्रदान करना अजुन उवाच भीम ज्येष्ठो गुरुमें त्वं नातो<न्यद् वक्तुमुत्सहे । धृतराष्ट्रस्तु राजर्षि: सर्वथा मानमहति
ອາຣຈຸນ ກ່າວວ່າ: «ພີ່ບີມະເສນະ, ເຈົ້າເປັນພີ່ໃຫຍ່ຂອງຂ້າ ແລະ ເປັນດັ່ງຄູນຳ; ດັ່ງນັ້ນ ຕໍ່ໜ້າເຈົ້າ ຂ້າບໍ່ກ້າເວົ້າຫຍັງນອກເຫນືອຈາກນີ້: ພຣະຣາຊາ ທຣິຕະຣາສະຕຣະ, ຜູ້ເປັນດັ່ງຣາຊະຣິສີ, ສົມຄວນໄດ້ຮັບການນັບຖືທຸກປະການ»
Verse 2
न स्मरन्त्यपराद्धानि स्मरन्ति सुकृतान्यपि । असम्धिन्नार्यमर्यादा: साधव: पुरुषोत्तमा:
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: «ຜູ້ສູງສົງແທ້—ຜູ້ທີ່ບໍ່ລະເມີດມາຣະຍາດາຂອງອາຣຍະ—ບໍ່ໝົດໃຈຈົ່ງຈຳຄວາມຜິດຂອງຄົນອື່ນ. ເຂົາຈື່ຈຳແມ່ນແຕ່ຄວາມດີທີ່ຄົນອື່ນເຄີຍເຮັດໃຫ້. ບຸລຸດຜູ້ມີຈິດສັນຕິ ເປັນຜູ້ດີທີ່ສຸດໃນມະນຸດ ຮັກສາຄວາມກະຕັນຍູໃຫ້ຢູ່ ບໍ່ໃຫ້ຄວາມຄຽດແຄ້ນຄອບງຳ».
Verse 3
इति तस्य वच: श्रुत्वा फाल्गुनस्य महात्मन: । विदुरं प्राह धर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर:,महात्मा अर्जुनकी यह बात सुनकर धर्मात्मा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरने विदुरजीसे कहा --
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: ເມື່ອໄດ້ຟັງຖ້ອຍຄຳນັ້ນຂອງຟາລກຸນະ (ອາຣະຈຸນ) ຜູ້ໃຈໃຫຍ່ແລ້ວ, ພຣະຍຸທິສຖິຣະ ລູກຂອງກຸນຕີ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທຳ ໄດ້ຫັນໄປກ່າວກັບວິດຸຣະ.
Verse 4
इदं मद्वचनात् क्षत्त: कौरवं ब्रूहि पार्थिवम् । यावदिच्छति पुत्राणां श्राद्ध तावद् ददाम्यहम्
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: «ໂອ ຂັດຕະ (ຜູ້ຮັບໃຊ້ໃກ້ຊິດ), ຈົ່ງນຳຖ້ອຍຄຳຂອງຂ້າໄປບອກກະສັດແຫ່ງກຸຣຸ. ເພື່ອພິທີສຣາດທະ (śrāddha) ຂອງລູກຊາຍພຣະອົງ, ພຣະອົງປາດຖະນາເງິນທອງເທົ່າໃດ ຂ້າຈະຈັດໃຫ້ເທົ່ານັ້ນ».
Verse 5
भीष्मादीनां च सर्वेषां सुहृदामुपकारिणाम् | मम कोशादिति विभो मा भूद् भीम: सुदुर्मना:
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະອົງ, ຂໍໃຫ້ເງິນທອງສຳລັບພິທີສຣາດທະ (śrāddha) ຂອງພີສະມະ ແລະຂອງສຸຫຣິດຜູ້ເຄີຍເປັນຜູ້ອຸປະການທັງຫມົດ ອອກຈາກຄັງຂອງຂ້າແຕ່ຜູ້ດຽວ. ຂໍຢ່າໃຫ້ພີມະເສນະເສົ້າໃຈຢ່າງໜັກເນື່ອງຈາກເລື່ອງນີ້».
Verse 6
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा धर्मराजस्तमर्जुनं प्रत्यपूजयत् । भीमसेन: कटाक्षेण वीक्षां चक्रे धनंजयम्
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: «ໂອ ຊະນະເມຊະຍະ, ເມື່ອກ່າວດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ພຣະທັມມະຣາຊາ (ຍຸທິສຖິຣະ) ໄດ້ຍົກຍ້ອງ ແລະຊົມເຊີຍອາຣະຈຸນຢ່າງອົບອຸ່ນ. ໃນຂະນະນັ້ນ ພີມະເສນະໄດ້ເຫັນດະນັນຊະຍະ (ອາຣະຈຸນ) ດ້ວຍສາຍຕາຄົມກິ່ງ ແບບເບິ່ງຂ້າງ».
Verse 7
ततः स विदुरं धीमान् वाक्यमाह युधिष्ठिर: । भीमसेने न कोप॑ं स नृपति: कर्तुमहति,तब बुद्धिमान् युधिष्ठिरने विदुरसे कहा--“चाचाजी! राजा धृतराष्ट्रको भीमसेनपर क्रोध नहीं करना चाहिये
ແລ້ວນັ້ນ ພຣະຍຸທິສຖິຣະ ຜູ້ມີປັນຍາ ໄດ້ກ່າວຕໍ່ ວິດຸຣະ ວ່າ: «ພຣະຣາຊາ ບໍ່ຄວນປະທຸກຄວາມໂກດໃສ່ ພີມະເສນ».
Verse 8
परिक्लिष्टो हि भीमो5पि हिमवृष्टयातपादिभि: । दुःखैर्बहुविधैर्धीमानरण्ये विदितं तव,“आपको तो मालूम ही है कि वनमें हिम, वर्षा और धूप आदि नाना प्रकारके दुःखोंसे बुद्धिमान् भीमसेनको बड़ा कष्ट उठाना पड़ा है
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ແມ່ນແຕ່ ພີມະ ຜູ້ມີກຳລັງແລະປັນຍາ ກໍຖືກທຸກທໍລະມານໃນປ່າ ດ້ວຍຫິມະ ຝົນ ແດດແຜດເຜົາ ແລະຄວາມລຳບາກຫຼາຍປະການ—ເລື່ອງນີ້ ເຈົ້າກໍຮູ້ດີແລ້ວ».
Verse 9
कि तु मद्गबचनाद् ब्रूहि राजानं भरतर्षभ । यद् यदिच्छसि यावच्च गृहतां मद्गृूहादिति
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ແຕ່ດ້ວຍຄຳຂອງຂ້າ, ຈົ່ງໄປບອກພຣະຣາຊາ ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພັນພາຣະຕະ ວ່າ: ‘ສິ່ງໃດທີ່ພຣະອົງປາຖະໜາ ແລະຈະເອົາເທົ່າໃດ ກໍຈົ່ງເອົາຈາກເຮືອນຂ້າ’».
Verse 10
यन्मात्सर्यमयं भीम: करोति भृशदुःखित: । न तन्मनसि कर्तव्यमिति वाच्य: स पार्थिव:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຄວາມອິດສາໃດໆ ທີ່ ພີມະ ຜູ້ຖືກຄວາມໂສກຫນັກທັບຖົມ ອາດຈະສະແດງອອກ—ຂໍຢ່າໃຫ້ພຣະຣາຊານຳໄປໃສ່ໃນພຣະທັຍ. ຈົ່ງບອກພຣະອົງດັ່ງນີ້».
Verse 11
यन्ममास्ति धनं किंचिदर्जुनस्य च वेश्मनि । तस्य स्वामी महाराज इति वाच्य: स पार्थिव:,“मेरे और अर्जुनके घरमें जो कुछ भी धन है, उस सबके स्वामी महाराज धूृतराष्ट्र हैं; यह बात उन्हें बता दीजिये
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຊັບສິນໃດໆ ທີ່ມີຢູ່ໃນເຮືອນຂ້າ ແລະໃນເຮືອນຂອງ ອັຣຊຸນະ ຈົ່ງບອກພຣະຣາຊາວ່າ ພຣະອົງເປັນເຈົ້າຂອງອັນຊອບທຳຂອງມັນທັງໝົດ».
Verse 12
ददातु राजा वित्रेभ्यो यथेष्ट क्रियतां व्यय: । पुत्राणां सुहृदां चैव गच्छत्वानृण्यमद्य सः
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຂໍໃຫ້ພະຣາຊາປະທານທານແກ່ພຣາຫມັນຕາມທີ່ເຂົາປາດຖະໜາ; ແລະໃຫ້ເຮັດການໃຊ້ຈ່າຍຕາມພະປະສົງ. ຂໍໃຫ້ພະອົງໃນມື້ນີ້ພົ້ນຈາກໜີ້ພັນທະທັງປວງ—ທັງຕໍ່ບຸດທັງຕໍ່ມິດສະຫາຍ».
Verse 13
इदं चापि शरीरं मे तवायत्तं जनाधिप । धनानि चेति विद्धि त्वं न मे तत्रास्ति संशय:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງປະຊາ, ຂໍໃຫ້ພະອົງຮູ້ໄວ້ໃຫ້ແນ່: ແມ່ນແຕ່ຮ່າງກາຍນີ້ຂອງຂ້າພະອົງກໍຢູ່ໃນອຳນາດຂອງພະອົງ, ແລະຊັບສິນທັງຫມົດກໍເຊັ່ນດຽວກັນ. ໃນເລື່ອງນີ້ ຂ້າພະອົງບໍ່ມີຄວາມສົງໄສເລີຍ».
Frequently Asked Questions
The tension between strategic necessity and ethical restraint: the chapter permits calibrated non-kinetic measures to protect the realm while explicitly discouraging harm to a subordinate who has submitted, aligning expediency with governance norms.
Policy must be conditional and evidence-based: evaluate the maṇḍala, classify relationships, measure strength and resources, and then select the appropriate ṣāḍguṇya response (e.g., engagement, agreement, movement) rather than acting from anger or pride.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions as technical instruction, embedding its ‘value’ in practical governance outcomes and in the broader epic aim of aligning rule with dharma.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.