Adhyaya 75
गोप्रदानविधिः (Gopradāna-vidhi) — Procedure and Praise of Cow-Gifting
Upa-parva: Dāna-dharma (Gopradāna-vidhi) — Instruction on the Rite of Cow-Gifting
Yudhiṣṭhira requests a precise account of the rite (vidhi) of gifting cows as a means to attain enduring worlds. Bhīṣma replies that no gift surpasses go-dāna when given through rightful means, asserting its immediate salvific value for a lineage. He then relays an archaic precedent: Bṛhaspati’s response to Māndhātṛ, which outlines a structured procedure—honoring a dvijāti, announcing the time, observing restraint, entering among the cows, and reciting formal declarations that sacralize the cow as mother and the bull as father. The chapter details overnight association with the herd as a purificatory observance, specifies the morning transfer (with calf and bull released/associated), and prescribes a triad of utterances: arthavāda (eulogistic valuation), āśiṣ (benediction), and stava (praise). A call-and-response structure is indicated between donor and recipient. Further instructions address accompanying gifts (arghya, cloth, wealth), naming conventions, and enumerated fruits (phala) and status-gains. Post-gift observances (govrata) and dietary austerities are described, while cautions are given against improper recipients and casual dissemination. The chapter concludes with a catalogue of royal exemplars credited with attaining superior realms through gopradāna and notes Yudhiṣṭhira’s compliance with Bhīṣma’s guidance.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, भीष्म के मुख से गोदान का माहात्म्य और नृग-राजा की एक अज्ञानजन्य भूल से उपजे महादुःख का प्रसंग सुनकर, ‘गोलोक’ और गोदान के फल के विषय में अपने भीतर उठे संदेह को प्रकट करते हैं। → वे प्रश्नों की शृंखला रखते हैं—गौओं का लोक वास्तव में कैसा है, गोदान कहाँ और कैसे फलित होता है, बहुत-सी और थोड़ी-सी गौओं के दान में भेद क्या है, और बिना प्रत्यक्ष गोदान किए भी ‘गोप्रदाता’ कहलाने का आधार क्या हो सकता है। नृग की कथा और द्वारका-स्थापन के समय कृष्ण द्वारा उनके उद्धार का स्मरण इस जिज्ञासा को और तीव्र कर देता है। → युधिष्ठिर का निर्णायक प्रश्न उभरता है—‘गोप्रदान में कौन-सी दक्षिणा विशेष श्रेष्ठ मानी जाती है?’—यही बिंदु दान के बाह्य परिमाण से हटकर उसके विधि, नीयत और पूर्णता (दक्षिणा सहित) की ओर अध्याय को मोड़ देता है। → अध्याय का स्वर प्रश्नोत्तरात्मक है: युधिष्ठिर अपनी जिज्ञासा को स्पष्ट, क्रमबद्ध और ‘तत्त्वतः’ जानने की आकांक्षा के साथ स्थापित करते हैं, जिससे आगे के उपदेश के लिए भूमि तैयार होती है—गोदान का फल, गोलोक का स्वरूप, और दान की शुद्धि के मानदंड। → भीष्म से अपेक्षित उत्तर—गोलोक का तत्त्व, गोदान की गणना (अल्प/बहु), और श्रेष्ठ दक्षिणा का निर्णायक विधान—अगले प्रसंग/अध्याय में विस्तार से आने हेतु शेष रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
द्विसप्ततितमो< ध्याय: गौओंके लोक और गोदानविषयक युधिषछिर और इन्द्रके प्रश्न युधिछिर उवाच उक्त ते गोप्रदानं वै नाचिकेतमृषिं प्रति । माहात्म्यमपि चैवोक्तमुद्देशेन गवां प्रभो
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະອົງ! ພຣະອົງໄດ້ກ່າວເຖິງການຖວາຍທານເປັນງົວ ດັ່ງທີ່ໄດ້ບັນຍັດໄວ້ໃນກໍລະນີຂອງລະດູສີ ນາຈິເກຕະ, ແລະພຣະອົງຍັງໄດ້ພັນລະນາໂດຍຫຍໍ້ເຖິງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງງົວອີກດ້ວຍ.»
Verse 2
नृगेण च महह्ुुःखमनुभूतं महात्मना | एकापराधादज्ञानात् पितामह महामते,महामते पितामह! महात्मा राजा नृगने अनजानमें किये हुए एकमात्र अपराधके कारण महान् दुःख भोगा था
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ປິຕາມະຫະ, ໂອ ຜູ້ຮູ້ທັນ—ພຣະຣາຊາ ນຶຣຄະ ແມ່ນແມ່ນມະຫາອາດຕະມາ ແຕ່ກໍປະສົບທຸກຂ໌ຢ່າງໜັກ ເນື່ອງຈາກຄວາມຜິດພາດພຽງຢ່າງດຽວ ທີ່ເຮັດໄປໂດຍຄວາມບໍ່ຮູ້»។
Verse 3
द्वारवत्यां यथा चासौ निविशन्त्यां समुद्धृत: । मोक्षहेतुरभूत् कृष्णस्तदप्यवधृतं मया
«ຂ້ອຍກໍໄດ້ເຂົ້າໃຈຢ່າງແຈ້ງຊັດດ້ວຍ ວ່າເມື່ອນະຄອນ ດວາຣະວະຕີ ກຳລັງຖືກສ້າງຕັ້ງ ທ່ານນັ້ນຖືກຊ່ວຍກູ້ອອກມາແນວໃດ; ແລະວ່າ ພຣະສີຣີກຣິສນະ ເປັນເຫດປັດໃຈສຳຄັນທີ່ນຳໄປສູ່ການພົ້ນນັ້ນ. ຂ້ອຍໄດ້ຟັງດ້ວຍໃຈຈົ່ງຈໍ່ ແລະເຂົ້າໃຈຄວາມໝາຍຂອງມັນແລ້ວ»។
Verse 4
कि त्वस्ति मम संदेहो गवां लोकं प्रति प्रभो । तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि गोदा यत्र वसन्त्युत
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະອົງ, ຂ້ອຍຍັງມີຄວາມສົງໄສກ່ຽວກັບໂລກແຫ່ງງົວ (ໂຄໂລກ). ຂ້ອຍປາຖະໜາຈະໄດ້ຟັງຕາມຄວາມຈິງ ການພັນລະນາຢ່າງຊັດເຈນເຖິງດິນແດນນັ້ນ ທີ່ຜູ້ຖວາຍງົວເປັນທານ ພັກອາໄສຢູ່»។
Verse 5
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथापृच्छत् पद्मयोनिमेतदेव शतक्रतु:
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໃນເລື່ອງນີ້ ບັນດາຜູ້ຮູ້ມັກຍົກເອົາປະຫວັດເກົ່າແກ່ອັນໜຶ່ງມາເປັນຕົວຢ່າງ. ເຊັ່ນດຽວກັນກັບທີ່ ສະຕະກຣະຕຸ (ອິນທຣະ) ເຄີຍຖາມ ປັດມະໂຍນິ (ພຣະພຣະຫມາ) ດ້ວຍຄຳຖາມນີ້»។
Verse 6
शक्र उवाच स्वर्लोकवासिनां लक्ष्मीमभिभूय स्वयार्चिषा । गोलोकवासिन: पश्ये वब्रजत: संशयो<त्र मे
ສັກຣະ (ອິນທຣະ) ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະອົງ, ຂ້ອຍເຫັນວ່າຊາວໂຄໂລກ ມີລັດສະໝີຂອງຕົນເອງ ເຫນືອກວ່າຄວາມສະຫງ່າງາມຂອງຜູ້ຢູ່ສະຫວັນ ແລະເຂົາເຈົ້າກໍຜ່ານພົ້ນເຫນືອພວກນັ້ນໄປ. ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມສົງໄສຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນໃນໃຈຂ້ອຍ ໃນການນີ້»។
Verse 7
धयच9०>--- ््ध्न्य्ड 5५०63 ३ खरे &>->७त>शएछर बे 6 श ०» इन्द्रका ब्रह्माजीके साथ गौओंके सम्बन्धमें प्रश्नोत्तर कीदृशा भगवँल्लोका गवां तद् ब्रूहि मेडनघ । यानावसन्ति दातार एतदिच्छामि वेदितुम्
ພຣະສັກກະ (ອິນທຣະ) ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ມີພຣະພອນ, ຂໍຈົ່ງບອກຂ້າພະເຈົ້າ—ໂລກຂອງຝູງງົວເປັນແນວໃດ? ໂອ ຜູ້ບໍ່ມີບາບ, ຂໍຈົ່ງອະທິບາຍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຮູ້. ໂອ ພຣະອົງ, ຂ້າພະເຈົ້າປາຖະໜາຮູ້ວ່າ ຜູ້ທີ່ຖວາຍງົວເປັນທານ ຈະໄປພັກອາໄສໃນພູມໃດ»។
Verse 8
कीदृशा: किंफला: किंस्वित् परमस्तत्र को गुण: । कथं च पुरुषास्तत्र गच्छन्ति विगतज्वरा:
«ໂລກເຫຼົ່ານັ້ນເປັນແນວໃດ? ທີ່ນັ້ນໃຫ້ຜົນອັນໃດ? ຄຸນຄ່າອັນສູງສຸດທີ່ພົບໃນນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ແລະມະນຸດຜູ້ພົ້ນຈາກຄວາມຮ້ອນຮົນແຫ່ງຄວາມກັງວົນ ຈະໄປຮອດພູມນັ້ນໄດ້ແນວໃດ?»
Verse 9
कियत्कालं प्रदानस्य दाता च फलमश्ुते । कं बहुविध॑ दानं स्यादल्पमपि वा कथम्
«ຜູ້ໃຫ້ທານຈະເສວຍຜົນແຫ່ງທານໄດ້ດົນເທົ່າໃດ? ທານແບບໃດຈຶ່ງເອີ້ນວ່າທານຫຼາຍຮູບແບບ? ແລະທານເພີຍນ້ອຍນິດ ຈະເປັນໄປໄດ້ແລະມີຄວາມໝາຍແທ້ ໄດ້ແນວໃດ?»
Verse 10
बद्दीनां कीदृशं दानमल्पानां वापि कीदृशम् । अदत्त्वा गोप्रदा: सन्ति केन वा तच्च शंस मे
«ການຖວາຍງົວຫຼາຍໆ ເປັນທານແນວໃດ? ຫຼືການຖວາຍງົວໜ້ອຍໆ ຖືກນັບວ່າແນວໃດ? ແລະໂດຍວິທີໃດ ຄົນທີ່ບໍ່ໄດ້ຖວາຍງົວຈິງໆ ຈຶ່ງຖືກນັບເທົ່າກັບຜູ້ຖວາຍງົວ? ຂໍຈົ່ງບອກຂ້າພະເຈົ້າ»
Verse 11
कथं वा बहुदाता स्यादल्पदात्रा सम: प्रभो । अल्पप्रदाता बहुद: कथं स्वित् स्यादिहेश्वर
«ໂອ ພຣະອົງ, ຜູ້ໃຫ້ຫຼາຍຈະເທົ່າກັບຜູ້ໃຫ້ໜ້ອຍໄດ້ແນວໃດ? ແລະໂອ ພຣະເຈົ້າແຫ່ງເທວະ, ຜູ້ໃຫ້ໜ້ອຍຈະທຽບໄດ້ກັບຜູ້ໃຫ້ຫຼາຍໃນໂລກນີ້ແນວໃດ? ຂໍຈົ່ງອະທິບາຍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າ»
Verse 12
कीदृशी दक्षिणा चैव गोप्रदाने विशिष्यते । एतत् तथ्येन भगवन् मम शंसितुमहसि
ສັກກະ (ອິນທະ) ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອຖວາຍທານໂຄ ທັກສິນາ (ຄ່າບູຊາ/ຂອງຄຽງ) ແບບໃດຈຶ່ງນັບວ່າເໝາະສົມເປັນພິເສດ? ໂອ ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ ຄວນເລົ່າໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຮູ້ຕາມຄວາມຈິງ».
Verse 71
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें यमराजका वाक्य नामक इकह्तत्तवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສີຣີ ມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ «ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ» ໂດຍສະເພາະໃນພາກ «ດານະທັມມະປະຣະວະ» ບົດທີ 71 ຊື່ «ຖ້ອຍຄໍາຂອງພະຍົມະ» ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ. ຂໍ້ປິດທ້າຍ (colophon) ນີ້ເປັນເຄື່ອງໝາຍວ່າພາກການສອນໄດ້ສໍາເລັດ ໂດຍເນັ້ນຄໍາສອນດ້ານຈັນຍາທໍາຜ່ານຖ້ອຍຄໍາອັນມີອໍານາດຂອງພະຍົມະ ວ່າດ້ວຍຄວາມປະພຶດຊອບ ແລະ ການໃຫ້ທານ.
Verse 72
भगवन्! गोदानमें कैसी दक्षिणा श्रेष्ठ मानी जाती है? यह सब यथार्थरूपसे मुझे बतानेकी कृपा करें ।। इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गोप्रदानिके द्विसप्ततितमो<5ध्याय:
ສັກກະກ່າວວ່າ: «ໂອ ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ! ໃນການຖວາຍທານໂຄ ທັກສິນາ (dakṣiṇā) ແບບໃດຈຶ່ງນັບວ່າດີເລີດທີ່ສຸດ? ຂໍຈົ່ງເມດຕາບອກຂ້າພະເຈົ້າໃຫ້ຮູ້ທັງໝົດນີ້ຕາມຄວາມຈິງ ແລະ ຢ່າງລະອຽດຖືກຕ້ອງ»। — ໃນ «ມະຫາພາຣະຕະ» ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ, ດານະທັມມະປະຣະວະ, ບົດທີ 72 ວ່າດ້ວຍການຖວາຍທານໂຄ.
Frequently Asked Questions
It presents go-dāna as a high-merit gift when performed with rightful acquisition, disciplined procedure, and suitable recipient selection, integrating ritual speech and observance into the act’s ethical meaning.
Key elements include honoring a dvija, scheduling the gift, entering the herd, reciting formal declarations, completing a donor–recipient verbal exchange, transferring the cow at sunrise, and observing a govrata-like discipline afterward.
Yes; it labels the dharma as ‘guhya’ and restricts giving and instruction to qualified, faithful recipients, framing ethical efficacy as dependent on both procedural integrity and the moral capacity of participants.