Adhyaya 68
गोप्रदान-भूमिदान-विधि (Gopradāna–Bhūmidāna Guidelines and Recipient Eligibility)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Gopradāna–Bhūmidāna Upadeśa)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to restate the superior method of dāna, with special attention to bhūmidāna (land-gift). Bhīṣma responds by identifying three gifts said to yield equivalent fruit—cows (gāvaḥ), land (pṛthvī), and Sarasvatī (here: sacred knowledge/teaching)—and asserts that instructing a disciple in dharmic Sarasvatī can be equivalent in result to gifting land or cows. He then elevates gāḥ as especially praised, describing them as beneficent and auspicious, recommending circumambulation and constant reverence, and cautioning against disturbing them during pasture or at water. The discourse includes a vrata-like practice of feeding another’s cow over a year, said to generate broad desired outcomes (prosperity, offspring, reputation) and to dispel inauspiciousness and distressing dreams. The chapter then shifts to pātratā (eligibility): Yudhiṣṭhira asks what cows should be given, which should be avoided, and to whom gifts should or should not be made. Bhīṣma prohibits giving cows to recipients characterized by unethical conduct (falsehood, greed, impiety, neglect of ritual obligations), and praises gifting to qualified ascetics/learned householders (e.g., śrotriya, āhitāgni), stating that donors share in the recipient’s meritorious outcomes. The closing verses intensify the norm: virtues that make a recipient suitable for cow-gifts are contrasted with the serious fault of appropriating a Brāhmaṇa’s property, warning avoidance of such wrongdoing and its social consequences.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—जो काञ्चन (सुवर्ण) देता है, वह मानो मनुष्यों की कामनाओं को मूर्त रूप देकर दान करता है; दान का यह अध्याय ‘वस्तु’ नहीं, ‘फल’ की भाषा में बोलता है। → भीष्म दान-वस्तुओं की एक-एक कर महिमा खोलते हैं—हरिशचन्द्र के वचन से सुवर्ण की पवित्रता, मनु के कथन से जलदान की सर्वोच्चता; फिर घृत, घृतमिश्रित पायस, ब्राह्मण-सत्कार, छत्रदान और शकटदान तक—मानो जीवन की धूप-बरसात, भूख-प्यास, भय-रक्षा, यात्रा-परिश्रम—सबके लिए धर्म का उत्तर दान में रखा गया हो। → मनु-वाक्य के साथ जलदान का उत्कर्ष—‘पानीयं परमं दानम्’—और उसका व्यावहारिक आदेश: कूप, वापी, तडाग खुदवाना; दान अब क्षणिक भेंट नहीं, लोक-कल्याणकारी संरचना बन जाता है। → भीष्म विविध दानों के विशिष्ट फलों को स्थिर करते हैं—घृतदान से देव-प्रसन्नता, पायस-दान से गृह-रक्षा, श्रद्धापूर्वक ब्राह्मण-सम्मान से पुण्य-भाग, छत्रदान से पुत्र-लक्ष्मी व मनोदाह-शमन, और शाण्डिल्य के मत से शकटदान की महत्ता—युधिष्ठिर के लिए ‘दानधर्म’ एक व्यवस्थित मार्ग बन जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा छा अप ऋाज पज्चषष्टितमो< ध्याय: सुवर्ण और जल आदि विभिन्न वस्तुओंके दानकी महिमा भीष्म उवाच सर्वान् कामान् प्रयच्छन्ति ये प्रयच्छन्ति काउ्चनम् | इत्येवं भगवानत्रि: पितामहसुतो<ब्रवीत्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ, ຜູ້ໃດຖວາຍຄໍາ (ທອງ) ຜູ້ນັ້ນເຫມືອນກັບໄດ້ປະທານຄວາມປາດຖະໜາທັງປວງໃຫ້ແກ່ຜູ້ຂໍ. ດັ່ງນີ້ແຫຼະ ພຣະອະຕຣິ ຜູ້ເປັນບຸດແຫ່ງພຣະປິຕາມະຫະ (ພຣະພຣະຫມາ) ໄດ້ກ່າວໄວ້»។
Verse 2
पवित्रमथ चायुष्यं पितृणामक्षयं च तत् । सुवर्ण मनुजेन्द्रेण हरिश्वन्द्रेण कीर्तितम्,राजा हरिश्वन्द्रने कहा है कि 'सुवर्ण परम पवित्र, आयु बढ़ानेवाला और पितरोंको अक्षय गति प्रदान करनेवाला है'
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຄໍາ (ທອງ) ຖືກປະກາດວ່າ ບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ ແລະເພີ່ມອາຍຸ; ອີກທັງຍັງປະທານຜົນອັນບໍ່ເສື່ອມສູນແກ່ປິຕຣະ (ບັນພະບຸລຸດ). ນີ້ແມ່ນຄໍາສອນຂອງພຣະຣາຊາ ຮະຣິຊະຈັນດຣະ ຜູ້ເປັນເລີດໃນມະນຸດ»។
Verse 3
पानीयं परम॑ दान दानानां मनुरबत्रवीत् । तस्मात् कूपांश्न॒ वापीक्ष तडागानि च खानयेत्,मनुजीने कहा है कि 'जलका दान सब दानोंसे बढ़कर है।” इसलिये कुएँ, बावड़ी और पोखरे खोदवाने चाहिये
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ມະນຸ ໄດ້ປະກາດວ່າ ‘ທານນໍ້າ ແມ່ນສູງສຸດໃນທານທັງປວງ’. ດັ່ງນັ້ນ ຄວນໃຫ້ຂຸດບໍ່ນໍ້າ, ບໍ່ຂັ້ນບັນໄດ (stepwell), ແລະ ໜອງ-ສະຫຼອງ ເພື່ອເປັນປະໂຫຍດຍືນຍາວ»។
Verse 4
अर्ध पापस्य हरति पुरुषस्येह कर्मण: । कृप: प्रवृत्तपानीय: सुप्रवृत्तश्न नित्यश:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໃນໂລກນີ້ ບໍ່ນ້ຳທີ່ຂຸດດ້ວຍໃຈເມດຕາ ແລະມີນ້ຳຜຸດອອກດີ ອຸດົມ ບໍ່ຂາດສາຍ ໃຫ້ປະຊາຊົນໃຊ້ປະໂຫຍດທຸກມື້ ຍ່ອມຊ່ວຍລົດບາບກຳຂອງຜູ້ນັ້ນໄດ້ເຖິງເຄິ່ງໜຶ່ງ.
Verse 5
सर्व तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये । गाव: पिबन्ति विप्राश्न साधवक्ष नरा: सदा
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ອ່າງນ້ຳທີ່ຜູ້ໃດໜຶ່ງໃຫ້ຂຸດໄວ້ ເມື່ອງົວ, ພຣາຫມັນ, ແລະຜູ້ດີມີສິນ ມາດື່ມນ້ຳຢູ່ເປັນນິດ ອ່າງນ້ຳນັ້ນຍ່ອມຍົກຊູວົງສາຕະກູນທັງໝົດຂອງຜູ້ນັ້ນໃຫ້ຂ້າມພົ້ນໄປສູ່ຄຸນຄ່າແຫ່ງບຸນ.
Verse 6
निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् । स दुर्ग विषमं कृत्स्नं न कदाचिदवाप्लुते
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໃນຍາມແດດຮ້ອນ ຜູ້ໃດທີ່ນ້ຳດື່ມຂອງຕົນຍັງມີຢູ່ໂດຍບໍ່ຖືກກີດຂວາງ ແລະບໍ່ຂາດຫາຍ ຜູ້ນັ້ນຈະບໍ່ຕົກຢູ່ໃນວິກິດອັນຮ້າຍແຮງແລະຫຍຸ້ງຍາກຢ່າງຫຼວງ.
Verse 7
बृहस्पतेर्भगवतः पूष्णश्लैव भगस्य च । अश्रिनोश्रैव दल्लेश्ष प्रीतिर्भवति सर्पिषा,घी दान करनेसे भगवान् बृहस्पति, पूषा, भग, अश्विनीकुमार और अग्निदेव प्रसन्न होते हैं
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ດ້ວຍການຖວາຍເນີຍໃສ (ghee) ພຣະບຣິຫັດສະປະຕິຜູ້ຄວນເຄົາລົບ, ພູສັນ, ພະຄະ, ຄູ່ພຣະອັດສະວິນ ແລະ ພຣະອັກນິ ຍ່ອມພໍໃຈ.
Verse 8
परम॑ भेषजं होतद् यज्ञानामेतदुत्तमम् रसानामुत्तमं चैतत् फलानां चैतदुत्तमम्,घी सबसे उत्तम औषध और यज्ञ करनेकी सर्वश्रेष्ठ वस्तु है। वह रसोंमें उत्तम रस है और फलोंमें सर्वोत्तम फल है
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ເນີຍໃສ (ghee) ແມ່ນຢາອັນສູງສຸດ; ເປັນເຄື່ອງຖວາຍທີ່ດີທີ່ສຸດໃນພິທີຍັດ. ໃນບັນດາລົດຊາດ ມັນເປັນລົດຊາດອັນປະເສີດທີ່ສຸດ; ແລະໃນບັນດາຜົນອານິສົງ ມັນເປັນຜົນອັນສູງສຸດ.
Verse 9
फलकामो यशस्काम: पुष्टिकामश्न नित्यदा । घृतं दद्याद् द्विजातिभ्य: पुरुष: शुचिरात्मवान्,जो सदा फल, यश और पुष्टि चाहता हो वह पुरुष पवित्र हो मनको वशमें करके द्विजातियोंको घृत दान करे
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ຊາຍຜູ້ປາດຖະນາຜົນທີ່ຈັບຕ້ອງໄດ້, ຊື່ສຽງ ແລະ ຄວາມສົມບູນແຂງແຮງຂອງກາຍ ຢູ່ເປັນນິດ ຄວນເປັນຜູ້ບໍລິສຸດ ແລະ ຄວບຄຸມຕົນເອງ ແລ້ວຖວາຍທານເນີຍໃສ (ghee) ແກ່ຜູ້ດວິຊະ (ເກີດສອງຄັ້ງ).
Verse 10
घृतं मासे आश्वयुजि विप्रेभ्यो यः प्रयच्छति । तस्मै प्रयच्छतो रूप॑ प्रीतौ देवाविहाश्विनौ
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດໃນເດືອນ ອາສະວະຍຸຊະ (Āśvayuja) ຖວາຍທານເນີຍໃສ (ghee) ແກ່ພຣາຫມັນ—ອັສວິນຄູມານ ຝາແຝດທິບພະແພດ ພໍໃຈໃນທານນັ້ນ ຈະປະທານຄວາມງາມ ແລະ ສະໂພດສະໄພໃຫ້ເຂົາໃນໂລກນີ້ເທົ່ານັ້ນ.
Verse 11
पायसं सर्पिषा मिश्रं द्विजेभ्यो यः प्रयच्छति । गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदाचन,जो ब्राह्मणोंको घृतमिश्रित खीर देता है, उसके घरपर कभी राक्षसोंका आक्रमण नहीं होता
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດຖວາຍຂອງຫວານຂ້າວນົມ (pāyasa) ປົນເນີຍໃສ (ghee) ແກ່ຜູ້ດວິຊະ—ເຮືອນຂອງຜູ້ນັ້ນຈະບໍ່ຖືກຣາກສະສະ (rākṣasa) ບຸກຮຸກເລີຍ ບໍ່ວ່າເວລາໃດ.
Verse 12
पिपासया न ग्रियते सोपच्छन्दश्न॒ जायते । न प्राप्तुयाच्च व्यसनं करकान् यः प्रयच्छति
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດບໍລິຈາກກະມັນດະລຸ (kamaṇḍalu) ທີ່ເຕັມນ້ຳ ຜູ້ນັ້ນຈະບໍ່ພິນາດເພາະຄວາມຫິວນ້ຳ. ສຳລັບເຂົາ ປັດໃຈດຳລົງຊີວິດ ແລະ ຂອງຈຳເປັນຈະເກີດຂຶ້ນເອງ ແລະ ບໍ່ຕົກຢູ່ໃນຄວາມທຸກຍາກ.
Verse 13
प्रयतो ब्राह्मणाग्रे यः श्रद्धया परया युत: । उपस्पर्शनषड्भागं लभते पुरुष: सदा
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ຊາຍຜູ້ສຳລວມຕົນ ແລະ ມີສັດທາອັນສູງ ປະພຶດດ້ວຍຄວາມນອບນ້ອມຕໍ່ໜ້າພຣາຫມັນ ຢູ່ເປັນນິດ ຍ່ອມໄດ້ບຸນເທົ່າກັບໜຶ່ງໃນຫົກສ່ວນຂອງບຸນທານ ຢູ່ເປັນນິດ.
Verse 14
यः साधनार्थ काष्ठानि ब्राह्मुणे भ्य: प्रयच्छति । प्रतापनार्थ राजेन्द्र वृत्तवद्धयः सदा नर:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ໂອ ພະຣາຊາ! ຜູ້ໃດທີ່ໃຫ້ໄມ້ຟືນແກ່ພຣາຫມັນຜູ້ມີຄຸນທຳເປັນນິດ ເພື່ອປຸງອາຫານ ແລະເພື່ອກໍ່ໄຟໃຫ້ອົບອຸ່ນ ການງານທັງຫຼາຍຂອງຜູ້ນັ້ນຍ່ອມສຳເລັດ. ຄວາມປາດຖະໜາຂອງເຂົາເຈົ້າຈະເຈີຣິນ ແລະເຂົາເຈົ້າສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍພະລັງ ຢືນຢູ່ເທິງສັດຕູທັງປວງ.
Verse 15
सिद्धयन्त्यर्था: सदा तस्य कार्याणि विविधानि च । उपर्युपरि शत्रूणां वपुषा दीप्यते च सः
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ສຳລັບຜູ້ນັ້ນ ຄວາມປາດຖະໜາແລະຜົນທີ່ມຸ່ງຫວັງຍ່ອມສຳເລັດເປັນນິດ; ການງານຫຼາຍປະເພດກໍສຳເລັດຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ. ໂອ ພະຣາຊາຜູ້ປະເສີດ, ເຂົາເຈົ້າຢູ່ເທິງສັດຕູ ແລະສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍກາຍອັນຮຸ່ງເຮືອງ.
Verse 16
भगवांश्षापि सम्प्रीतो वल्निर्भवति नित्यश: । नतं त्यजन्ति पशव: संग्रामे च जयत्यपि
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ພະເຈົ້າອັກນິເທວະ (ເທວະແຫ່ງໄຟ) ຍ່ອມພໍໃຈກັບເຂົາເຈົ້າເປັນນິດ. ຝູງສັດລ້ຽງຂອງເຂົາເຈົ້າບໍ່ຖືກທິ້ງຫຼືເສຍຫາຍ ແລະໃນສົງຄາມກໍຊະນະໄດ້ອີກດ້ວຍ.
Verse 17
पुत्राज्छियं च लभते यश्छत्र॑ सम्प्रयच्छति । न चनक्षुव्याधिं लभते यज्ञभागमथाश्षुते
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດບໍລິຈາກຮົ່ມ (ຈັດຕະ) ຜູ້ນັ້ນຈະໄດ້ບຸດ ແລະຄວາມຮັ່ງມີ. ເຂົາເຈົ້າບໍ່ເກີດໂຣກຕາ ແລະຍັງໄດ້ຮັບສ່ວນໃນບຸນແຫ່ງຍັດຍະ (ພິທີບູຊາ) ຢ່າງສະເໝີ.
Verse 18
निदाघकाले वर्षे वा यश्छत्र॑ सम्प्रयच्छति । नास्य कश्रचिन्मनोदाह: कदाचिदपि जायते । कृच्छात् स विषमाच्चैव क्षिप्रं मोक्षमवाप्तुते
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ບໍ່ວ່າໃນລະດູຮ້ອນອັນແຜດເຜົາ ຫຼືໃນລະດູຝົນ ຜູ້ໃດບໍລິຈາກຮົ່ມ ຜູ້ນັ້ນຈະບໍ່ມີໄຟໃນໃຈ ຫຼືຄວາມທຸກໃຈເກີດຂຶ້ນເລີຍ. ແມ່ນແຕ່ຈາກຄວາມລຳບາກຫນັກ ແລະພາວະອັນອັນຕະລາຍ ເຂົາເຈົ້າກໍພົ້ນອອກໄດ້ໄວ ໄດ້ຮັບຄວາມປອດໄພ.
Verse 19
प्रदानं सर्वदानानां शकटस्य विशाम्पते । एवमाह महाभाग: शाण्डिल्यो भगवानृषि:,प्रजानाथ! महाभाग भगवान् शाण्डिल्य ऋषि ऐसा कहते हैं कि 'शकट (बैलगाड़ी) का दान उपर्युक्त सब दानोंके बराबर है”
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງປະຊາ, ໂອ ຜູ້ນໍາໃນຫມູ່ຊົນທົ່ວໄປ! ການບໍລິຈາກລົດເກວຽນ (ລົດລາກດ້ວຍງົວ) ຖືກປະກາດວ່າເທົ່າກັບການບໍລິຈາກທັງປວງ. ດັ່ງນັ້ນ ລະສີຜູ້ສົງເກຍດ ແລະ ມີສິຣິສົມບູນ ຊັນດິລະຍະ ໄດ້ກ່າວໄວ້»។
Verse 65
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चषष्टितमो5ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ໃນມະຫາພາຣະຕະອັນສັກສິດ ໃນອະນຸສາສະນະປະຣະວະ ພາກທານະທັມມະ ບົດທີ 65 ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Frequently Asked Questions
How to perform dāna correctly—especially bhūmidāna—and how to determine legitimate recipients so that gifting remains ethically valid rather than becoming misdirected or harmful.
That cows, land, and Sarasvatī (sacred learning imparted rightly) are presented as comparable in fruit; teaching dharmic knowledge to a student is treated as a gift with outcomes akin to major material donations.
Yes: feeding another’s cow regularly over a year is described as a vrata producing broad desired results (prosperity, reputation, offspring) and as mitigating inauspiciousness and distressing dreams, within the chapter’s merit framework.