Adhyaya 27
Gaṅgā-māhātmya: Siddha–Śilavṛtti-saṃvāda and Gaṅgā-stava (गङ्गामाहात्म्यं—सिद्ध-शिलवृत्ति-संवादः)
Upa-parva: Tīrtha-mahātmya (Gaṅgā-stava Itihāsa Episode)
Vaiśaṃpāyana describes Bhīṣma’s eminence and the scene of his attendance by Yudhiṣṭhira and others after Gaṅgeya (Bhīṣma) has been struck down in battle. Numerous ṛṣis arrive to see Bhīṣma; Yudhiṣṭhira honors them in proper sequence, they converse pleasantly, and then vanish from sight, leaving the Pāṇḍavas reflective on their tapas. After this, Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify the most sanctifying regions, polities, hermitages, mountains, and rivers. Bhīṣma answers by introducing an ancient narrative: a siddha, after traversing the earth, visits a householder who lives by śiloñcha/śilavṛtti (subsisting on gleaned grains) and is received according to rite. The householder asks the same question, and the siddha replies that those lands are best through which the Bhāgīrathī Gaṅgā flows. A long stava follows, asserting Gaṅgā’s superiority over austerities and sacrifices for obtaining an auspicious ‘gati’, emphasizing purification through seeing, touching, bathing, drinking, and even uttering her name; it also includes merit claims regarding ancestral uplift, removal of sin, and the affective solace of Gaṅgā-darśana. The siddha concludes that Gaṅgā’s qualities are immeasurable and urges sustained devotion; Bhīṣma applies the lesson to Yudhiṣṭhira. The chapter closes with a phalaśruti: hearing or reciting this Gaṅgā-stava-itihāsa releases one from impurities (kilbiṣa).
Chapter Arc: शान्ति के बाद के उपदेश-प्रसंग में भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि वे एक प्राचीन प्रश्न का उत्तर सुनें—ऐसे कौन-से कर्म हैं जो प्रत्यक्ष वध किए बिना भी ‘ब्रह्महत्या’ के तुल्य पाप बन जाते हैं। → भीष्म स्मरण कराते हैं कि उन्होंने कभी धर्म-निपुण व्यास से यह रहस्य पूछा था—अहिंसा का आवरण ओढ़कर भी ब्रह्मघ्नता कैसे घटित होती है। फिर वे एक-एक करके ऐसे सामाजिक-अन्याय गिनाते हैं: भूख से टूटे ब्राह्मण को ‘कुछ नहीं’ कहकर टालना, प्यास से व्याकुल गौओं के जल में बाधा डालना, योग्य वर होते हुए भी कन्या का विवाह न करना, ब्राह्मणों को अकारण मर्मभेदी शोक देना, असहाय/विकल ब्राह्मण की वस्तु हर लेना, और मोहवश आश्रम-वन-ग्राम-नगर में आग लगा देना। → सूची का नैतिक शिखर तब आता है जब ‘अहिंसा’ की परिभाषा उलट जाती है—यह स्पष्ट किया जाता है कि जीवन-रक्षा, आश्रय-रक्षा, अन्न-जल-रक्षा और ब्राह्मण-कल्याण में बाधा डालना भी ब्रह्मघात के समान है; पाप का केन्द्र ‘कर्म की हिंसा’ नहीं, ‘धर्म-रक्षा में विफलता’ बन जाता है। → भीष्म व्यास-वचन के आधार पर निष्कर्ष देते हैं कि जो व्यक्ति दीन, प्यासे, असहाय और धर्माश्रितों की रक्षा में बाधक बनता है, वह ब्रह्मघाती समझा जाए—क्योंकि वह समाज के धर्म-स्तम्भों को गिराता है। → अगले उपदेश के लिए संकेत रहता है कि अब इन पापों के प्रायश्चित्त/दान-धर्म और प्रतिकार-धर्म की विधियाँ आगे कही जाएँगी।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ८३ श्लोक मिलाकर कुल १११३ “लोक हैं) न२्च्स्स्््तसािस्सि (9) ४२ >>
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ ຜູ້ສືບສາຍພາຣະຕະ! ຂໍພຣະອົງອະທິບາຍໃຫ້ຂ້າຟັງຕາມຄວາມເປັນຈິງ: ເມື່ອບໍ່ໄດ້ກະທໍາຄວາມຮຸນແຮງ ແລ້ວບາບທີ່ເອີ້ນວ່າ “ພຣະຫມະຫັດຍາ” (ບາບຫນັກດັ່ງການຂ້າພຣາຫມະນ) ຈະເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ?»
Verse 2
भीष्म उवाच व्यासमामन्त्रय राजेन्द्र पुरा यत् पृष्टवानहम् । तत्ते5हं सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमना: शृणु
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຣາຊາເອນທຣະ! ໃນການກ່ອນ ຂ້າເຄີຍເຊີນພຣະວຽສະ ແລ້ວຖາມພຣະອົງດ້ວຍຄໍາຖາມໜຶ່ງ. ບັດນີ້ ຂ້າຈະເລົ່າໃຫ້ເຈົ້າຟັງເລື່ອງນັ້ນເທິງເດີມ; ຈົ່ງຟັງດ້ວຍໃຈທີ່ຈົດຈໍ່ພຽງອັນດຽວ»
Verse 3
चतुर्थस्त्वं वसिष्ठस्य तत्त्वमाख्याहि मे मुने । अहिंसयित्वा केनेह ब्रह्महत्या विधीयते
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມຸນີ! ເຈົ້າເປັນຜູ້ສືບສາຍລໍາດັບທີສີ່ຈາກ ວະສິດຖະ. ຈົ່ງບອກຂ້າໃຫ້ຊັດເຈນຕາມຄວາມເປັນຈິງ: ໃນໂລກນີ້ ດ້ວຍການກະທໍາໃດບ້າງ ບາບ “ພຣະຫມະຫັດຍາ” (ບາບຫນັກທີ່ຜູກພັນກັບການຕາຍຂອງພຣາຫມະນ) ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ແມ່ນແຕ່ບໍ່ໄດ້ໃຊ້ຄວາມຮຸນແຮງຕໍ່ພຣາຫມະນ?»
Verse 4
इति पृष्टो मया राजन् पराशरशरीरज: । अब्रवीन्निपुणो धर्मे नि:संशयमनुत्तमम्,राजन! मेरे द्वारा इस प्रकार पूछनेपर पराशर-पुत्र धर्मनिपुण व्यासजीने यह संदेहरहित परम उत्तम बात कही--
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າຖາມທ່ານເຊັ່ນນັ້ນ ວະຍາສະ—ບຸດຂອງປະຣາຊະຣະ ຜູ້ເກີດຈາກກາຍຂອງທ່ານ—ຜູ້ຊໍານານໃນທັມມະ ໄດ້ຕອບດ້ວຍຄໍາສອນອັນສູງສຸດ ປາສະຈາກຄວາມສົງໄສ».
Verse 5
ब्राह्मणं स्वयमाहूय भिक्षार्थे कृशवृत्तिनम् । ब्रूयान्नास्तीति यः पश्चात्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດເອີ້ນພຣາຫມັນຜູ້ດໍາລົງຊີວິດຢ່າງຂັດສົນ ມາເພື່ອຂໍທານ ແລ້ວພາຍຫຼັງກ່າວວ່າ ‘ບໍ່ມີຫຍັງໃຫ້’—ຈົ່ງຮູ້ວ່າຜູ້ນັ້ນເປັນຜູ້ຂ້າພຣາຫມັນ ມີບາບດັ່ງບຣະຫມະຫັດຍາ».
Verse 6
मध्यस्थस्येह विप्रस्थ योडनूचानस्थ भारत । वृत्तिं हरति दुर्बुद्धिस्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ສືບສາຍພະຣາຊະພະຣະຕະ, ຜູ້ໃດມີປັນຍາຊົ່ວ ໃນໂລກນີ້ ຍຶດເອົາຊີວິດພຶງພາ (ວິຖີຫາກິນ) ຂອງພຣາຫມັນຜູ້ຮູ້ ຜູ້ຢືນຢູ່ຢ່າງກາງ—ຈົ່ງຮູ້ວ່າຜູ້ນັ້ນກໍເປັນດັ່ງຜູ້ຂ້າພຣາຫມັນ.»
Verse 7
गोकुलस्य तृषार्तस्य जलार्थे वसुधाधिप । उत्पादयति यो विषध्नं त॑ विद्याद् ब्रह्मघातिनम्,'पृथ्वीनाथ! जो प्याससे पीड़ित हुई गौओंके पानी पीनेमें विघ्न डालता है, उसे भी ब्रह्मघाती जाने
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ຈອມແຜ່ນດິນ, ຜູ້ໃດກໍ່ອຸປະສັກອັນເປັນໂທດ ເມື່ອຝູງງົວທີ່ທຸກທ້ອນດ້ວຍຄວາມຫິວນໍ້າ ອອກຫານໍ້າ—ຈົ່ງຮູ້ວ່າຜູ້ນັ້ນເປັນຜູ້ຂ້າພຣາຫມັນ.»
Verse 8
यः प्रवृत्तां श्रुतिं सम्यक् शास्त्र वा मुनिभि: कृतम् । दूषयत्यनभिज्ञाय त॑ विद्याद् ब्रह्मघातिनम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດບໍ່ມີຄວາມເຂົ້າໃຈຢ່າງແທ້ ແລ້ວກ່າວຕໍາໜິຫຼືບິດເບືອນ “ສຣຸຕິ” ອັນເປັນອໍານາດ ທີ່ກໍານົດການກະທໍາອັນຖືກຕ້ອງ ຫຼືຄໍາພີທີ່ລະດັບມຸນີຮຽບຮຽງ—ຈົ່ງຮູ້ວ່າຜູ້ນັ້ນເປັນຜູ້ຂ້າພຣະພຣະຫມັນ (ຜູ້ກໍ່ບາບໜັກ).»
Verse 9
आत्मजां रूपसम्पन्नां महतीं सदृशे वरे | न प्रयच्छति य: कन्यां त॑ विद्याद् ब्रद्मघातिनम्,जो अपनी रूपवती कन्याकी बड़ी उम्र हो जानेपर भी उसका योग्य वरके साथ विवाह नहीं करता, उसे ब्रह्महत्यारा जाने
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ຜູ້ໃດບໍ່ຍົກລູກສາວຂອງຕົນ—ຜູ້ມີຮູບງາມ ແລະຮອດວັຍແຕ່ງງານ—ໃຫ້ແກ່ເຈົ້າບ່າວທີ່ເໝາະສົມໃນເວລາອັນຄວນ ພຶງຮູ້ວ່າຜູ້ນັ້ນເປັນຜູ້ມີບາບເທົ່າກັບຜູ້ຂ້າພຣາຫມັນ (brahma-ghātin).
Verse 10
अधर्मनिरतो मूढो मिथ्या यो वै द्विजातिषु । दद्यान्मर्मातिगं शोकं त॑ विद्याद् ब्रद्मघातिनम्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ຄົນໂງ່ທີ່ຫມົດໃຈໃນອະທັມ ແລະໃສ່ຄວາມດ້ວຍຄໍາເທັດໃນຫມູ່ຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ (dvija) ຖ້າເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມໂສກທີ່ທະລຸເຖິງແກ່ນຊີວິດ ພຶງຮູ້ວ່າຜູ້ນັ້ນເປັນຜູ້ຂ້າພຣາຫມັນ (brahma-ghātin).
Verse 11
“जो पापपरायण मूढ़ मनुष्य ब्राह्मणोंको अकारण ही मर्मभेदी शोक प्रदान करता है, उसे ब्रह्मघाती जाने ।।
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ຄົນໂງ່ທີ່ໝົດໃຈໃນບາບ ແລະໃຫ້ຄວາມໂສກທີ່ທະລຸຫົວໃຈແກ່ພຣາຫມັນໂດຍບໍ່ມີເຫດ ພຶງຮູ້ວ່າເປັນ brahma-ghātin. ອີກທັງ ຜູ້ໃດຍຶດເອົາຊັບສິນທັງໝົດຂອງຄົນຕາບອດ ຫຼືຄົນງ່ອຍ ຫຼືຄົນອ່ອນແອ ແລະປັນຍາທຶບ ຜູ້ນັ້ນກໍພຶງຮູ້ວ່າເປັນ brahma-ghātin ເຊັ່ນກັນ.
Verse 12
आश्रमे वा वने वापि ग्रामे वा यदि वा पुरे । आअन्मनिं समुत्सूजेन्मोहात्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्,“जो मोहवश आश्रम, वन, गाँव अथवा नगरमें आग लगा देता है, उसे भी ब्रह्मघाती ही समझना चाहिये'
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: ບໍ່ວ່າຢູ່ໃນອາສຣົມ ຫຼືໃນປ່າ ຫຼືໃນບ້ານ ຫຼືໃນເມືອງ—ຜູ້ໃດເພາະຄວາມຫຼົງ ຈຸດໄຟເຜົາໃຫ້ເກີດໄຟໄໝ້ ພຶງຮູ້ວ່າເປັນຜູ້ຂ້າພຣາຫມັນ (brahma-ghātin).
Verse 24
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि ब्रह्मघ्नक थने चतुर्विशो5ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ຈົບບົດທີ 24 ໃນອະນຸສາສະນະປະວະ ແຫ່ງສີຣີມະຫາພາຣະຕະ ໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງການໃຫ້ທານ ໃນຕອນວ່າດ້ວຍການຂ້າພຣາຫມັນ.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks which places—countries, polities, hermitages, mountains, and rivers—are foremost in sanctity; the teaching reframes the inquiry as guidance on where and how dharma is practically cultivated through tīrtha association.
The chapter presents Gaṅgā as a paradigmatic locus where intention (śraddhā), practice (bathing/seeing/remembering), and moral transformation converge, portraying purification as both ritual and ethical reorientation.
Yes. The closing statement asserts that one who hears or recites this sacred itihāsa combined with Gaṅgā’s praise is released from impurities (sarva-kilbiṣa), functioning as a formal phalaśruti.