Adhyaya 138
Adhyāya 138: Vāyu’s Exempla on Brāhmaṇa-Prabhāva and a Cosmological Clarification
Upa-parva: Brahmaṇa-Māhātmya / Brāhmaṇa-Prabhāva (episodic discourse on the authority of brāhmaṇas)
This chapter presents Vāyu addressing a ruler (vocative ‘rājan’) with a sequence of exempla asserting the exceptional efficacy of brāhmaṇas and great ascetics. Vāyu cites episodes where ṛṣis stabilize or transform the world-order: Kaśyapa ‘supports’ the earth when it is said to have faltered through rivalry; Aṅgiras is described as consuming waters through tapas and then replenishing the earth; Vāyu himself withdraws in fear of Aṅgiras’ wrath, underscoring ascetic potency. Further examples include Indra (Purandara) being cursed by Gautama in the Ahalyā episode, the ocean becoming saline through a brāhmaṇa’s curse, and a fire (or ritual fire-form) losing auspicious qualities when cursed by Aṅgiras. The maruts are also depicted as afflicted by a twice-born’s imprecation. The didactic pivot follows: the king is told he is not ‘equal’ to the twice-born and should know their superiority; even sovereign power is framed as revering brāhmaṇas ‘even in the womb’ (a hyperbolic marker of precedence). Historical exempla of kingdoms destroyed by brāhmaṇic agency (Daṇḍaka; Tālajaṅgha by Aurva) reinforce the caution. The chapter closes by attributing the king’s own prosperity to Dattātreya’s grace and by moving into a compact cosmological argument: Vāyu challenges a simplistic ‘Brahmā born from an egg’ claim, proposing instead an ākāśa-maṇḍa (space-egg/etheric sphere) and introducing ahaṃkāra as a foundational principle, concluding with ‘there is no egg; there is Brahmā’ as world-sustainer—after which Vāyu resumes speaking when the interlocutor falls silent.
Chapter Arc: धर्म-रहस्य के अधिकारी कौन हैं—यह उद्घोष होता है: जिनकी बुद्धि धर्म में स्थित है और जो श्रद्धावान हैं, उन्हीं को यह ‘सरहस्य’ उपदेश देना चाहिए। → उपदेश का केंद्र ‘गवाद्विक’ (गौ-सेवा/गौ-दान का विधान) बनता है—एक मास तक प्रतिदिन गौ को भोजन देना, स्वयं एकभक्त रहना, और सेवा को ‘अहन्यहनि धर्मेण’ जोड़ना। साधारण कर्म के भीतर छिपे महाफल का रहस्य धीरे-धीरे उभरता है। → गौओं की ब्रह्माण्ड-धारक महिमा का चरम कथन आता है—वे परम पवित्र, महाभागा हैं और देवासुरमानुष सहित तीनों लोकों को धारण करती हैं; उपासित होने पर वरदायिनी बनकर सर्वकर्मों के फल को अनुमोदित/समर्थ करती हैं। → महादेव-रहस्य के रूप में यह निष्कर्ष स्थिर होता है कि गौ-सेवा केवल दान नहीं, लोक-धारण करने वाली पवित्र शक्ति की आराधना है; इसलिए गौएँ सदा पूज्या हैं और उनकी शुश्रूषा महापुण्यदायिनी है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें दिग्गजोंका धर्मसम्बन रहस्यविषयक एक सौ बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १३२ ॥। न२9्च्स्स्ज्स्ि्स्सि ह्य ४-3 त्रयस्त्रिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: महादेवजीका धर्मसम्बन्धी रहस्य महेश्वर उवाच सारमुद्धृत्य युष्माभि: साधुधर्म उदाह्नत: । धर्मगुहामिदं मत्त: शुणुध्व॑ सर्व एव ह
ພຣະມະເຫສວຣາ ກ່າວວ່າ: «ພວກເຈົ້າໄດ້ກັ່ນກອງເອົາແກ່ນສານຂອງທຳມະສາດ ແລະໄດ້ປະກາດເສັ້ນທາງທຳມະອັນສູງສົ່ງ. ບັດນີ້ ພວກເຈົ້າທຸກຄົນຈົ່ງຟັງຈາກເຮົາ ເຖິງຄວາມລຶກລັບອັນຊ່ອນເຊື່ອງຂອງທຳມະ».
Verse 2
येषां धर्मश्िता बुद्धि: श्रद्दधानाश्च ये नराः । तेषां स्यादुपरदेष्टव्य: सरहस्यो महाफल:
ພຣະມະເຫສວຣາ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດທີ່ປັນຍາຕັ້ງມັ່ນຢູ່ໃນທຳມະ ແລະມີສັດທາລຶກຊຶ້ງ—ຄວນຖ່າຍທອດຄຳສອນທຳມະອັນມີຜົນໃຫຍ່ ແລະມີນັຍະລຶກລັບອັນສັກສິດນີ້ ໃຫ້ແກ່ພວກເຂົາເທົ່ານັ້ນ».
Verse 3
निरुद्धिग्नस्तु यो दद्यान्मासमेकं गवाह्विकम् | एकभक्तं तथाश्नीयाच्छुयतां तस्य यत् फलम्
ພຣະມະເຫສວຣາ ກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງຟັງຜົນບຸນຂອງຜູ້ທີ່ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ປາສຈາກຄວາມກະວົນກະວາຍ; ຕະຫຼອດໜຶ່ງເດືອນເຕັມ ໃຫ້ອາຫານແກ່ງົວທຸກມື້ ແລະຕົນເອງກິນພຽງຄັ້ງດຽວຕໍ່ມື້. ຈົ່ງຟັງຜົນແຫ່ງທານອັນມີວິໄນ ແລະການສຳລວມນັ້ນ».
Verse 4
इमा गावो महाभागा: पवित्र परम॑ स्मृता: । त्रील्लॉकान् धारयन्ति सम सदेवासुरमानुषान्,ये गौएँ परम सौभाग्यशालिनी और अत्यन्त पवित्र मानी गयी हैं। ये देवता, असुर और मनुष्योंसहित तीनों लोकोंको धारण करती हैं
ພຣະມະເຫສວຣາ ກ່າວວ່າ: «ງົວເຫຼົ່ານີ້ເປັນຜູ້ມີສິຣິມົງຄຸນຢ່າງຍິ່ງ ແລະຖືກຈື່ຈຳວ່າບໍລິສຸດສູງສຸດ. ພວກນາງຄ້ຳຈຸນສາມໂລກ—ພ້ອມທັງເທວະ, ອະສຸຣະ ແລະມະນຸດ».
Verse 5
तासु चैव महापुण्यं शुश्रूषा च महाफलम् । अहन्यहनि धर्मेण युज्यते वै गवाह्विक:
ການປະຄອງຮັກສາແລະຮັບໃຊ້ງົວເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນບຸນໃຫຍ່ ແລະໃຫ້ຜົນໃຫຍ່. ຜູ້ໃດໃຫ້ອາຫານແກ່ງົວທຸກມື້ດ້ວຍທຳມະ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມສະສົມທຳມະອັນໃຫຍ່ຢູ່ເປັນນິດ.
Verse 6
मया होता हानुज्ञाता: पूर्वमासन् कृते युगे | ततो5हमनुनीतो वै ब्रह्मणा पच्मययोनिना,मैंने पहले सत्ययुगमें गौओंको अपने पास रहनेकी आज्ञा दी थी। पद्मयोनि ब्रह्माजीने इसके लिये मुझसे बहुत अनुनय-विनय की थी
ພຣະມະເຫສະວະຣະກ່າວວ່າ: «ໃນຍຸກກຣິຕະ (Kṛta Yuga) ແຕ່ກ່ອນ ຂ້າໄດ້ອະນຸຍາດໃຫ້ຝູງງົວຢູ່ກັບຂ້າ. ຕໍ່ມາ ພຣະພຣະຫມາ—ຜູ້ເກີດຈາກດອກບົວ—ໄດ້ອ້ອນວອນຂ້າຢ່າງສຸດໃຈ (ໃຫ້ປ່ອຍ/ໃຫ້ຈັດວາງໃຫ້ຖືກຄວນ)»។
Verse 7
तस्माद् व्रजस्थानगतस्तिष्ठत्युपरि मे वृष: । रमे5हं सह गोभिश्व तस्मात् पूज्या: सदैव ता:
ດັ່ງນັ້ນ ງົວຜູ້ (ວຣິສະພະ) ຜູ້ຢູ່ໃນຖິ່ນຝູງງົວຂອງຂ້າ ຈຶ່ງຢືນຢູ່ເທິງຂ້າ—ຖືກຕັ້ງໄວ້ເທິງທຸງຂອງລົດສົງຄາມຂອງຂ້າ. ຂ້າພົບຄວາມປິຕິຍິນດີອັນຖາວອນໃນການຢູ່ກັບງົວ; ດັ່ງນັ້ນ ງົວເຫຼົ່ານັ້ນຄວນໄດ້ຮັບການນົບນ້ອມບູຊາຢູ່ເສມອ.
Verse 8
महाप्रभावा वरदा वरं दद्युरुपासिता: । ता गावोअस्यानुमन्यन्ते सर्वकर्मसु यत् फलम्
ພຣະມະເຫສະວະຣະກ່າວວ່າ: «ງົວມີອຳນາດທາງຈິດວິນຍານອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະເປັນຜູ້ປະທານພອນ. ເມື່ອຖືກນົບນ້ອມບູຊາ ແລະຮັບໃຊ້ ພວກນາງຈະປະທານພອນຕາມປາຖະໜາ. ໃນການງານທຸກຢ່າງ ຜົນໃດທີ່ຜູ້ຄົນປາຖະໜາ ງົວເຫຼົ່ານັ້ນຈະອະນຸມັດ—ປະທານຄວາມເກື້ອກູນໃຫ້ຜົນນັ້ນສຳເລັດ»។
Verse 9
तस्य तत्र चतुर्भागो यो ददाति गवाद्विकम्
ພຣະມະເຫສະວະຣະກ່າວວ່າ: «ໃນເລື່ອງນີ້ ຜູ້ໃດທີ່ໃຫ້ອາຫານແກ່ງົວເປັນປະຈຳ ຈະໄດ້ຮັບບຸນໜຶ່ງສ່ວນສີ່ ຈາກບຸນທີ່ເກີດຈາກການຮັບໃຊ້ງົວຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ. ເພາະງົວມີອຳນາດທາງຈິດວິນຍານອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະເປັນຜູ້ປະທານພອນ; ເມື່ອຖືກບູຊາ ພວກນາງຈະປະທານຜົນຕາມປາຖະໜາ ແລະອະນຸມັດສົ່ງເສີມໃຫ້ຜົນແຫ່ງກຳສຳເລັດ»។
Verse 133
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महादेवरहस्ये त्रयस्त्रिंशयदधिकशततमो<ध्याय:
ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ໃນ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາກອະນຸສາສະນະ (Anuśāsana Parva) ໃນຕອນວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງການໃຫ້ທານ—ໃນ «ຄວາມລັບຂອງມະຫາເທວະ»—ບົດທີ 133 ກໍສິ້ນສຸດລົງ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is royal self-conception: whether a king may claim parity with the twice-born. The chapter argues against such parity, presenting deference to brāhmaṇas/ṛṣis as a governance necessity with tangible consequences.
Ethical order is portrayed as grounded in spiritual discipline and knowledge: tapas and dharma-based authority can redirect even cosmic and political conditions, so rulers should cultivate humility and protect the institutions of learning and ritual.
No explicit phalāśruti formula appears in the provided passage; instead, the chapter uses consequential exempla (prosperity by Dattātreya’s grace; destruction of kingdoms by brāhmaṇic agency) as an implicit commentary on the results of reverence versus transgression.