Adhyaya 13
Daśa-Karmapatha: Restraints of Body, Speech, and Mind (दश कर्मपथ)
Upa-parva: Daśa-Karmapatha (Ten Paths of Action) Instructional Unit
Yudhiṣṭhira queries what conduct sustains “lokayātrā” (the orderly continuance of communal life) and what character traits a person should cultivate. Bhīṣma responds with a structured ethical schema: three bodily transgressions to avoid (prāṇātipāta/causing death or injury, stainya/theft, paradāra/sexual misconduct involving another’s partner), four verbal transgressions to avoid (asatpralāpa/frivolous or harmful talk, pāruṣya/harsh speech, paiśunya/slanderous tale-bearing, anṛta/falsehood), and three mental disciplines to practice (anabhidhyā/non-covetousness toward others’ goods, sarvasattveṣu sauhṛdam/benevolence toward all beings, karmaṇāṃ phalam asti/affirmation of moral causality and accountability). The chapter closes by generalizing the principle: one should not enact the inauspicious through body, speech, or mind, because actions—wholesome and unwholesome—yield corresponding results. The discourse is programmatic and normative, presenting ethics as an integrated triad of outward behavior and inward intention.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि धर्म का आरम्भ किसी बड़े अनुष्ठान से नहीं, बल्कि देह-वाणी-मन के सूक्ष्म संयम से होता है—और वही मनुष्य के भाग्य का त्वरित निर्माता है। → भीष्म ‘दशकर्मपथ’ का विधान खोलते हैं: शरीर के तीन पाप (प्राणातिपात, स्तैन्य, परदारगमन), वाणी के चार दोष (असत्प्रलाप, पारुष्य, पैशुन्य, अनृत), और मन के तीन शुद्ध आचरण (अनभिध्या, सर्वसत्त्वेषु सौहृद, कर्मफल-श्रद्धा)। युधिष्ठिर के लिए चुनौती यह है कि राजधर्म के भारी निर्णयों के बीच यह आन्तरिक शुचिता कैसे अक्षुण्ण रहे। → भीष्म का निर्णायक वचन—‘वाक्-काय-मन से अशुभ न करे; क्योंकि शुभाशुभ कर्म का फल उसी को शीघ्र प्राप्त होता है’—अध्याय का शिखर बनता है, जहाँ नीति उपदेश नहीं, कर्म-फल की अनिवार्य न्याय-व्यवस्था के रूप में चमकता है। → अध्याय एक स्पष्ट नैतिक मानचित्र देकर समाप्त होता है: बाह्य आचरण (देह), सामाजिक प्रभाव (वाणी), और अन्तःप्रेरणा (मन)—तीनों की शुद्धि ही दान-धर्म और राजधर्म की भूमि तैयार करती है। → अगले प्रसंग की भूमिका बनती है—ब्रह्मा द्वारा देवताओं को गरुड-कश्यप-संवाद का संदर्भ, और गरुड का ऋषि-समाज में नारायण-महिमा पर अपना अनुभव—जिससे उपदेश कथा-रूप में और गहराने वाला है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ श्लोक मिलाकर कुल ८० श्लोक हैं) ऑपनआक्रात बा अर: 2 त्रयोदशो< ध्याय: शरीर
ຢຸທິສຖິຣະກ່າວວ່າ: «ໂອ ປິຕາມະຫະ! ຜູ້ທີ່ປາຖະໜາໃຫ້ຊີວິດໃນໂລກດໍາເນີນໄປດີ ແລະເກີດປະໂຫຍດ ຄວນເຮັດຫຍັງ? ແທ້ຈິງແລ້ວ ຄວນດໍາລົງຊີວິດໃນໂລກແນວໃດ—ຄວນຝຶກຝົນອຸປະນິສັຍແບບໃດ ແລະຄວນປະພຶດຢ່າງໃດ?»
Verse 2
भीष्म उवाच कायेन त्रिविधं कर्म वाचा चापि चतुर्विधम् | मनसा त्रिविधं चैव दशकर्मपथांस्त्यजेत्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ຄວນລະທິ້ງ “ເສັ້ນທາງແຫ່ງກຳ” ທັງສິບ—ກຳສາມຢ່າງທີ່ເກີດຈາກກາຍ, ກຳສີ່ຢ່າງທີ່ເກີດຈາກວາຈາ, ແລະກຳສາມຢ່າງທີ່ເກີດຈາກໃຈ. ເມື່ອຄວບຄຸມໄດ້ດັ່ງນີ້ ມະນຸດຍ່ອມປັບການປະພຶດໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບທັມມະ ໂດຍລະທິ້ງເສັ້ນທາງອັນເປັນໂທດເຫຼົ່ານັ້ນ»។
Verse 3
प्राणातिपात: स्तैन्यं च परदारानथापि च । त्रीणि पापानि कायेन सर्वतः परिवर्जयेत्
ພີສະມະສອນວ່າ ບາບທາງກາຍມີສາມປະການ ຄວນຫຼີກເວັ້ນທຸກວິທີ: ການປິດຊີວິດ, ການລັກຂໂມຍ, ແລະການລ່ວງລະເມີດຄູ່ຄອງຂອງຜູ້ອື່ນ. ວິໄນທາງຈິດທຳເລີ່ມຈາກການຂັບຄຸມກາຍໃຫ້ຫ່າງຈາກການກະທຳທີ່ໂລກຕຳນິເຫຼົ່ານີ້.
Verse 4
असप्प्रलापं पारुष्यं पैशुन्यमनृतं तथा । चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन्नानुचिन्तयेत्
ການເວົ້າສົນທະນາບໍ່ມີປະໂຫຍດ, ການເວົ້າຫຍາບຄາຍ, ການນິນທາສ່ອງໄສ, ແລະການເວົ້າຕົວະ—ສີ່ປະການນີ້ແມ່ນບາບທາງວາຈາ. ໂອ ພະຣາຊາເອກ! ບໍ່ຄວນເວົ້າອອກ ແລະບໍ່ຄວນຄິດໃນໃຈເລີຍ.
Verse 5
अनभिध्या परस्वेषु सर्वसत्त्वेषु सौहदम् । कर्मणां फलमस्तीति त्रिविधं मनसा चरेत्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: “ຈົ່ງຝຶກຝົນວິໄນສາມປະການໃນໃຈ: ບໍ່ໂລບຢາກຂອງຜູ້ອື່ນ, ມີໄມຕີຈິດຕໍ່ສັດມີຊີວິດທັງປວງ, ແລະເຊື່ອໝັ້ນວ່າກຳຍ່ອມມີຜົນ. ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ຄວນປະພຶດເປັນນິດ.”
Verse 6
तस्माद् वाक्कायमनसा नाचरेदशुभं नर: । शुभाशुभान्याचरन् हि तस्य तस्याश्षुते फलम्
ດັ່ງນັ້ນ ມະນຸດບໍ່ຄວນກະທຳອັນອັບມົງຄຸນດ້ວຍໃຈ ດ້ວຍວາຈາ ຫຼືດ້ວຍກາຍ; ເພາະວ່າ ການກະທຳໃດ—ດີຫຼືຊົ່ວ—ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມປະສົບຜົນຕາມນັ້ນແນ່ນອນ.
Verse 12
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें भज़ास्वनका उपाख्यानविषयक बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນີ້ ໃນສີຣີມະຫາພາຣະຕະ ພາກອະນຸສາສະນະ ພາກຍ່ອຍທານະທຳ ບົດທີສິບສອງ ວ່າດ້ວຍຕຳນານຂອງ ພະຊາສະວະນະ (Bhajāsvana) ກໍສຳເລັດລົງແລ້ວ.
Verse 13
[ब्रहद्माजीका देवताओंसे गरुड-कश्यप-संवादका प्रसंग सुनाना, गरुडहजीका ऋषियोंके समाजमें नारायणकी महिमाके सम्बन्धमें अपना अनुभव सुनाना तथा इस प्रसंगके पाठ और श्रवणकी महिमा] अमृतस्य समुत्पत्तौ देवानामसुरै: सह । षष्टिवर्षसहस््राणि देवासुरमवर्तत ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອນ້ຳອະມະຕະ—ນ້ຳເອກະອະມະຕະ—ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ພວກເທວະ ແລະ ອະສຸຣະ ໄດ້ຮົບພົນແຍ່ງຊິງກັນເພື່ອຄອບຄອງມັນ ນານຮອດຫົກສິບພັນປີ—ສົງຄາມອັນຍາວນານທີ່ຖືກຈື່ຈຳວ່າ «ສົງຄາມເທວະ–ອະສຸຣະ». ໃນສະໜາມຮົບນັ້ນ ພວກເທວະຖືກກອງທັບດານະວະ–ໄດຕະຍະ ອັນດຸຮ້າຍ ແລະ ນ່າຢ້ານ ຟັນຟາດຈົນລົ້ມຕາຍ. ຖືກອະສຸຣະຜູ້ມີລິດທຳລາຍ ພວກເຂົາບໍ່ພົບຜູ້ຄຸ້ມຄອງໃດເລີຍ. ດັ່ງນັ້ນ ພວກເທວະຜູ້ທຸກທ້ອນ ແລະ ສະແຫວງຫາທີ່ພຶ່ງ ໄດ້ເຂົ້າໄປຫາພຣະເຈົ້າແຫ່ງເທວະ—ພຣະປິຕາມະຫາ ພຣະພຣະຫມາ ຜູ້ປັນຍາສູງສຸດ—ໃນຂະນະທີ່ຖືກສັດຕູຂອງເທວະກົດຂີ່. ແລ້ວພຣະພຣະຫມາ ພ້ອມກັບພວກເຂົາ ໄດ້ໄປຂໍພຶ່ງພາຢູ່ໄວກຸນຖະ—ທີ່ພຶ່ງອັນທິບ—ຕໍ່ພຣະວິສະນຸ. ຄວາມໝາຍທາງທຳຂອງຕອນນີ້ຊັດເຈນ: ເມື່ອອຳນາດ ແລະ ກົນລະຍຸດບໍ່ອາດຊະນະ ຜູ້ຊອບທຳຈະບໍ່ພຶ່ງພາຄວາມທະນົງຕົນ ແຕ່ຈະຍອມຈຳນົນຕໍ່ລະບຽບແຫ່ງຈັກກະວານທີ່ນາຣາຍະນະຄ້ຳຈຸນ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is practical rather than situational: how an individual can sustain social order (lokayātrā) while navigating desire, conflict, and speech—resolved by adopting a rule-set that constrains harm across body, speech, and mind.
Ethics is holistic: bodily non-harm, verbal integrity, and mental discipline are mutually reinforcing, and karmic consequence is presented as the rational basis for choosing auspicious conduct over harmful conduct.
A concise meta-principle functions as the chapter’s phala-orientation: one who performs auspicious or inauspicious actions through body, speech, and mind correspondingly experiences their results, underscoring moral accountability rather than promising a ritualized reward.