Adhyaya 117
मांसभक्षण-दोषाः तथा अहिंसाया माहात्म्यम् | Faults of Meat-Consumption and the Supremacy of Ahiṃsā
Upa-parva: Āhiṃsika-Dharma (Discourse on Ahiṃsā and Meat-Consumption Ethics)
Yudhiṣṭhira opens by observing that many humans display intense craving for meat, treating varied foods as secondary. He requests Bhīṣma to explain, with doctrinal clarity, the merits of abstaining from meat and the faults incurred by consuming it, including what is edible or inedible from a dharmic standpoint. Bhīṣma acknowledges meat’s immediate sensory appeal and its perceived restorative utility for the injured, fatigued, or physically depleted, but pivots to the ethical calculus of harm: increasing one’s body through another’s body is characterized as morally base, since life is universally dear. He articulates ahiṃsā as the defining mark of dharma and recommends compassionate conduct toward all beings. The chapter then differentiates regulated contexts—consecrated offerings in pitṛ and deva rites, and certain kṣatriya-associated practices such as meat obtained through valor—while criticizing non-ritual, preference-driven killing as “rākṣasa-like” conduct. The discourse expands into karmic reciprocity (one who consumes will be consumed), the inevitability of fear at death, and the superiority of giving safety (abhaya) and life (prāṇadāna). It culminates in a litany elevating ahiṃsā as supreme dharma, self-control, gift, austerity, sacrifice, strength, friendship, happiness, truth, and learning, asserting that no aggregate of ritual or charity equals non-harm.
Chapter Arc: धर्मराज युधिष्ठिर सुरगुरु बृहस्पति से पूछते हैं—अहिंसा, वेदोक्त कर्म, ध्यान, इन्द्रिय-संयम, तप, और गुरु-शुश्रूषा—इनमें कौन-सा साधन मनुष्य के विशेष कल्याण का सर्वोच्च मार्ग है? → बृहस्पति बताते हैं कि ये छहों धर्मजनक हैं, पर इनकी जड़ें और फल भिन्न-भिन्न हैं। फिर वे मनुष्य के भीतर के मूल दोषों की ओर संकेत करते हैं—काम और क्रोध को साधे बिना कोई साधना स्थिर नहीं होती; और समस्त प्राणियों में आत्म-समता का दर्शन ही धर्म का सूक्ष्म शिखर है। → धर्म का संक्षिप्त, तेजस्वी सूत्र उद्घोषित होता है—“जो अपने को प्रतिकूल लगे, वह दूसरे के प्रति न करो” (आत्मौपम्य-धर्म)। इसी आत्म-समता से दान-प्रत्याख्यान, सुख-दुःख, प्रिय-अप्रिय—सबके निर्णय का प्रमाण मिलता है; और जो सर्वभूतात्मभाव से देखता है, उसके मार्ग में देवता भी चकित हो जाते हैं। → बृहस्पति अहिंसा और आत्मौपम्य को धर्म का सार बताकर युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर पूर्ण करते हैं—साधन अनेक हैं, पर उनका शिरोमणि वह दृष्टि है जो दूसरे के दुःख को अपना दुःख मानकर कर्म को संयत करती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ३५ श्लोक हैं) अपन प्रात छा अर: त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय: बृहस्पतिजीका युधिष्ठिरको अहिंसा एवं धर्मकी महिमा बताकर स्वर्गलोकको प्रस्थान युधिछिर उवाच अहिंसा वैदिकं कर्म ध्यानमिन्द्रियसंयम: । तपो<थ गुरुशुश्रूषा कि श्रेय: पुरुष प्रति
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ອະຫິງສາ (ບໍ່ເບັດບຽນ), ພິທີກຳຕາມພຣະເວດ, ການພາວະນາ, ການສຳລວມອິນຊີ, ຕະປະ (ຄວາມເພັງພຽນອົດທົນ), ແລະການຮັບໃຊ້ຄູອາຈານດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ—ໃນບັນດານີ້ ສິ່ງໃດແມ່ນປະໂຫຍດສູງສຸດຢ່າງແທ້ຈິງສໍາລັບມະນຸດ?»
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--भगवन्! अहिंसा, वेदोक्त कर्म, ध्यान, इन्द्रिय-संयम, तपस्या और गुरु-शुश्रूषा--इनमेंसे कौन-सा कर्म मनुष्यका (विशेष) कल्याण कर सकता है ।।
ຢຸທິສຖິຣ ທູນຖາມວ່າ: «ທ່ານຜູ້ເຄົາລົບ, ໃນບັນດາ—ອະຫິງສາ, ໜ້າທີ່ທີ່ພຣະເວດບັນຍັດ, ການພາວະນາ, ການສຳລວມອິນຊີ, ຕະປະ, ແລະການຮັບໃຊ້ຄູອາຈານ—ການປະພຶດໃດຈຶ່ງນໍາມາຊຶ່ງສະຫວັດດີພິເສດແກ່ມະນຸດ?» ພຣະບຣິຫັສປະຕິ ຕອບວ່າ: «ທັງໝົດນີ້ເປັນທັມມະ; ແຕ່ລະຢ່າງເປັນປະຕູຄົນລະບານໄປສູ່ທັມມະ. ຈົ່ງຟັງເຖີດ ເມື່ອຂ້າຈະກ່າວຖຶງທັງຫົກນີ້, ໂອ ຜູ້ອົງອາດໃນວົງພະຣະຕະ!»
Verse 3
बृहस्पतिजीने कहा--भरतश्रेष्ठ! ये छः प्रकारके कर्म ही धर्मजनक हैं तथा सब-के- सब भिन्न-भिन्न कारणोंसे प्रकट हुए हैं। मैं इन छहोंका वर्णन करता हूँ; तुम सुनो ।।
ພຣະບຣິຫັສປະຕິ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພະຣະຕະ, ການກະທໍາທັງຫົກນີ້ເປັນທີ່ກໍ່ເກີດທັມມະ ແລະປາກົດຂຶ້ນຈາກເຫດປັດໃຈທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ບັດນີ້ ຂ້າຈະກ່າວຖຶງວິທີອັນສູງສຸດ ເພື່ອປະໂຫຍດສູງສຸດແກ່ສັດມີຊີວິດ. ຜູ້ໃດສໍາເລັດທັມມະອັນອາໄສອະຫິງສາ ຜູ້ນັ້ນຈະບັນລຸຄວາມສໍາເລັດແທ້—ໂດຍກໍາຈັດຄວາມຫຼົງ, ຄວາມຈອງຫອງ, ແລະຄວາມອິດສາ, ແລະສຳລວມກາມະກັບໂກຣດຢູ່ເສມອ. »
Verse 4
त्रीन् दोषान् सर्वभूतेषु निधाय पुरुष: सदा । कामक्रोधौ च संयम्य ततः सिद्धिमवाप्नुते
ບຸກຄົນໜຶ່ງ ເມື່ອວາງຄວາມຜິດສາມປະການ—ຄວາມຫຼົງ, ຄວາມຈອງຫອງ, ແລະຄວາມອິດສາ—ໄວ້ໃນສັດທັງປວງຢູ່ເສມອ (ເຫັນວ່າເປັນທຳມະດາຂອງຊີວິດມີກາຍ), ແລະສຳລວມກາມະກັບໂກຣດ ກໍຈະບັນລຸຄວາມສໍາເລັດທາງຈິດວິນຍານ.
Verse 5
अहिंसकानि भूतानि दण्डेन विनिहन्ति यः । आत्मन: सुखमन्विच्छन् स प्रेत्य न सुखी भवेत्,जो मनुष्य अपने सुखकी इच्छा रखकर अहिंसक प्राणियोंको डंडेसे मारता है, वह परलोकमें सुखी नहीं होता है
ຍຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດທີ່ສະແຫວງຫາຄວາມສຸກຂອງຕົນ ແລ້ວໃຊ້ໄມ້ຄ້ອນຕີຂ້າສັດມີຊີວິດທີ່ບໍ່ຮຸນແຮງ ຜູ້ນັ້ນເມື່ອຕາຍໄປຈະບໍ່ໄດ້ພົບຄວາມສຸກ. ຄວາມຮຸນແຮງເພື່ອປະໂຫຍດຕົນຕໍ່ຜູ້ບໍ່ມີຜິດ ນຳໄປສູ່ທຸກຂ໌ໃນໂລກໜ້າ ບໍ່ແມ່ນຄວາມຜາສຸກ».
Verse 6
आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति पूरुष: । न्यस्तदण्डो जितक्रोध: स प्रेत्य सुखमेधते
ຍຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດເຫັນສັດທັງປວງເທົ່າກັນກັບຕົນ ວາງໄມ້ຄ້ອນແຫ່ງຄວາມຮຸນແຮງ ແລະຊະນະຄວາມໂກດ ຜູ້ນັ້ນເມື່ອຕາຍໄປຈະໄດ້ຮັບຄວາມສຸກ ແລະດຳລົງຢູ່ໃນຄວາມສຸກນັ້ນ».
Verse 7
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यत: । देवा5पि मार्गे मुहान्ति अपदस्य पदैषिण:
ຍຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ແມ່ນແຕ່ເທວະດາກໍຍັງຫຼົງງົດ ເມື່ອພະຍາຍາມຕາມຮອຍເສັ້ນທາງຂອງນັກຮູ້ຜູ້ເປັນອາດຕະຂອງສັດທັງປວງ—ຜູ້ເຫັນທຸກຊີວິດດ້ວຍສາຍຕາເທົ່າທຽມ—ແລະຜູ້ທີ່ການເຄື່ອນໄຫວຂອງລາວຢູ່ເຫນືອການໄປມາທົ່ວໄປ. ເສັ້ນທາງແທ້ຂອງລາວບໍ່ອາດວັດໄດ້ດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍພາຍນອກ».
Verse 8
न तत् परस्य संदध्यात् प्रतिकूलं यदात्मन: । एष संक्षेपतो धर्म: कामादन्य: प्रवर्तते
ຍຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ສິ່ງໃດທີ່ຕົນເອງເຫັນວ່າຂັດໃຈ ຫຼືເປັນໂທດ ຢ່າໄດ້ເຮັດຕໍ່ຜູ້ອື່ນ. ນີ້ແມ່ນຄຳນິຍາມຂອງທັມມະໂດຍຫຍໍ້. ການປະພຶດທີ່ຕ່າງຈາກນີ້ເກີດຈາກກາມະ—ຄວາມປາຖະໜາ—ບໍ່ແມ່ນຈາກຄວາມຊອບທຳ».
Verse 9
प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये आत्मौपम्येन पुरुष: प्रमाणमधिगच्छति
ຍຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ທັງໃນການໃຫ້ ແລະການປະຕິເສດ, ໃນການນຳຄວາມສຸກ ຫຼືຄວາມທຸກຂ໌ໃຫ້, ໃນການເຮັດສິ່ງທີ່ພໍໃຈ ຫຼືບໍ່ພໍໃຈ—ມະນຸດຍ່ອມຮູ້ມາດຕະຖານທີ່ຖືກຕ້ອງໂດຍເອົາຕົນເອງເປັນຕົວຢ່າງ: ເຂົາອື່ນກໍຮູ້ສຶກຍິນດີ ແລະເສົ້າໂສກ ເຊັ່ນດຽວກັນ».
Verse 10
यथा पर: प्रक्रमते परेषु तथापरे प्रक्रमन्ते परस्मिन् । तथैव ते<स्तूपमा जीवलोके यथा धर्मो नैपुणेनोपदिष्ट:
ຍຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ດັ່ງທີ່ຄົນໜຶ່ງຮຸກຮານຜູ້ອື່ນ ຢ່າງກ້າວຫນ້າດ້ວຍຄວາມຮຸນແຮງ, ເມື່ອມີໂອກາດ ຜູ້ອື່ນກໍຈະຮຸກຮານກັບຄືນຕໍ່ເຂົາ. ຈົ່ງເອົານີ້ເປັນຕົວຢ່າງສໍາລັບຕົນໃນໂລກແຫ່ງສັດມີຊີວິດ. ດັ່ງນັ້ນ ບໍ່ຄວນໂຈມຕີໃຜເລີຍ. ດ້ວຍວິທີນີ້ ທຳມະຖືກສອນຢ່າງຊໍານານ ແລະມີປັນຍາ».
Verse 11
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा तं सुरगुरुर्धर्मराजं॑ युधिष्ठिरम् । दिवमाचक्रमे धीमान् पश्यतामेव नस्तदा
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໄດ້ກ່າວດັ່ງນັ້ນແກ່ ທັມມະຣາຊາ ຍຸທິສຖິຣະ ແລ້ວ, ພຣະຄູຂອງເທວະດາ ພຣະບຣິຫັສປະຕິ (Bṛhaspati) ຜູ້ມີປັນຍາລ້ຳເລີດ ໄດ້ຂຶ້ນໄປສູ່ສະຫວັນ ໃນຂະນະທີ່ພວກເຮົາເຫັນຢູ່ຕໍ່ໜ້າ».
Verse 112
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें संसारचक्रविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ—ໂດຍສະເພາະໃນພາກ ທຳມະແຫ່ງທານ—ບົດທີ 112 ອັນກ່ຽວກັບວົງຈອນແຫ່ງສັງສາຣະ (saṁsāra) ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Verse 113
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि संसारचक्रसमाप्तौ त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ, ໃນພາກ ທຳມະແຫ່ງທານ, ບົດທີ 113 ອັນກ່ຽວກັບການສິ້ນສຸດຂອງວົງຈອນແຫ່ງສັງສາຣະ (saṁsāra) ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Frequently Asked Questions
The chapter weighs perceived benefits and taste of meat against the ethical cost of harm to living beings, asking how dharma classifies consumption, abstention, and permissible exceptions.
Ahiṃsā is asserted as the highest normative good; compassion and the act of granting safety to beings are portrayed as superior to ritual accumulation, sensory preference, or bodily gain.
Yes: abstention from consuming all meats throughout life is associated with attaining an expansive heavenly state, and more broadly the text claims incomparable merit for ahiṃsā relative to other religious acts.