Adhyaya 39
आदि पर्व — अध्याय 39: तक्षक–काश्यप संवादः, न्यग्रोधसंजीवनम्, पारिक्षितोपायः
Upa-parva: Āstīka Parva (Serpent-sacrifice frame and Takṣaka–Parīkṣit episode)
Chapter 39 presents a tightly structured sequence of dialogue and demonstration. Takṣaka challenges the healer Kāśyapa to counteract venom and demands proof of mantra-power; as a test, Takṣaka bites a nyagrodha (banyan), which combusts and becomes ash. Kāśyapa then publicly restores the tree from ash through vidyā, escalating the contest from harm to revival and establishing his technical competence. Takṣaka pivots to motive analysis, asking why Kāśyapa is traveling and offering to supply the desired reward directly, arguing that Parīkṣit is already under a brahminical curse and therefore difficult to save, and that Kāśyapa’s reputation could be imperiled by failure. Kāśyapa admits a financial motive and accepts Takṣaka’s superior payment, then—after divinatory assessment—turns back, having recognized the king’s shortened lifespan. Takṣaka proceeds toward Nāgasāhvaya, learns of protective measures around the king, and devises māyā-based deception: agents in ascetic guise deliver fruit, leaves, and water to Parīkṣit. The king accepts, shares the offerings, and a minute worm-like form is noticed within a fruit—foreshadowing Takṣaka’s concealed entry and the impending fatal outcome.
Chapter Arc: सौतिपुत्र उग्रश्रवा एलापत्र नाग की पुरानी बात उठाते हैं—नागों के उद्धार का उपाय केवल एक ही है: जरत्कारु ऋषि से वासुकि की बहन का विवाह। → वासुकि उस कन्या की रक्षा करता रहता है और उचित समय की प्रतीक्षा करता है; उधर देव-दानव समुद्र-मंथन में वासुकि को नेत्र (रस्सी) बनाते हैं, जिससे उसका महत्व तो बढ़ता है पर शाप-भय और भविष्य की अनिवार्यता भी और तीखी हो जाती है। → ब्रह्मा स्वयं देवताओं के सामने एलापत्र द्वारा कही गई भविष्यवाणी की पुष्टि करते हैं और स्पष्ट आज्ञा देते हैं—उग्र तप में रत ब्राह्मण जरत्कारु उत्पन्न हो चुका है; अवसर देखकर वासुकि अपनी बहन उसे प्रदान करे। → ब्रह्म-वचन सुनकर शाप-भय से मोहित वासुकि तुरंत नागों को आदेश देता है—जरत्कारु का पता लगाओ, और जैसे ही वह पत्नी-वरण की इच्छा करे, तत्काल सूचना दो; साथ ही वह अपनी बहन को लेकर विवाह-प्रयत्न में जुट जाता है। → नाग-गण जरत्कारु की खोज में निकलते हैं—क्या वह विवाह स्वीकार करेगा, और क्या यही उपाय नागों को जनमेजय के सर्पसत्र से बचा पाएगा?
Shlokas
Verse 1
अपना छा | >> ्र>र्ज एकोनचत्वारिशोड ध्याय: ब्रह्माजीकी आज्ञासे वासुकिका जरत्कारु मुनिके साथ अपनी बहिनको ब्याहनेके लिये प्रयत्नशील होना सौतिरुवाच एलापत्रवच: श्रुत्वा ते नागा द्विजसत्तम | सर्वे प्रह्ष्टमनस: साधु साथ्वित्यथाब्रुवन्
ສະຕິ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ທ່ານຜູ້ປະເສີດໃນບັນດາຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ, ເມື່ອພວກນາກາໄດ້ຍິນຖ້ອຍຄຳຂອງ ເອລາປັດຕະ ໃຈຂອງພວກເຂົາກໍເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມຍິນດີ. ທຸກຄົນພ້ອມກັນຮ້ອງວ່າ ‘ດີແທ້! ດີແທ້!’ ວາສຸກິກໍຍິນດີຢ່າງຫຼາຍ ແລະນັບແຕ່ວັນນັ້ນເປັນຕົ້ນມາ ທ່ານໄດ້ດູແລ ແລະລ້ຽງດູນ້ອງສາວ ຈະຣັດກາຣຸ ດ້ວຍຄວາມຮັກໃສ່ເປັນພິເສດ—ມຸ່ງໝາຍຈະປະຕິບັດພຣະບັນຊາອັນຖືກທຳ ຜ່ານການຈັດການແຕ່ງງານອັນຊອບທຳ.»
Verse 2
ततः प्रभृति तां कन्यां वासुकि: पर्यरक्षत । जरत्कारुं स्वसारं वै परं हर्षमवाप च
ນັບແຕ່ນັ້ນເປັນຕົ້ນມາ ວາສຸກິໄດ້ປົກປ້ອງຄຸ້ມຄອງນາງກະສັດຕະຣີ ຈະຣັດກາຣຸ—ນ້ອງສາວແທ້ຂອງທ່ານ—ຢ່າງລະມັດລະວັງ ແລະທ່ານກໍໄດ້ຮັບຄວາມຍິນດີຢ່າງໃຫຍ່. ໃນບົດເລື່ອງ ນີ້ເປັນໝາຍວ່າ ພວກນາກາໄດ້ພ້ອມໃຈຍອມຮັບແຜນການທີ່ ເອລາປັດຕະ ໄດ້ກ່າວໄວ້: ການຮັກສາຈະຣັດກາຣຸ ກາຍເປັນການກະທຳທີ່ຈົ່ງໃຈ ແລະເປັນໜ້າທີ່ ເພື່ອຄຸ້ມຄອງສະຫວັດດີພາບຂອງວົງສານາກາ ແລະຫຼີກເວັ້ນອັນຕະລາຍທີ່ກຳລັງເຂົ້າໃກ້.
Verse 3
ततो नातिमहान् काल: समतीत इवाभवत् | अथ देवासुरा: सर्वे ममन्थुर्वरुणालयम्
ຕໍ່ມາ ດັ່ງກັບວ່າບໍ່ໄດ້ຜ່ານໄປດົນນານ ບັນດາເທວະ ແລະ ອະສຸຣະທັງປວງ ໄດ້ຮ່ວມກັນກວນມະຫາສະໝຸດ ອັນເປັນທີ່ສະຖິດຂອງພຣະວະຣຸນ. ເລື່ອງລາວວາງໃຫ້ເຫັນວ່າ ການກວນນັ້ນເປັນການກະທຳຮ່ວມກັນດ້ວຍຄວາມປາຖະໜາຈະໄດ້ຜົນປະໂຫຍດ ແຕ່ກໍຖືກເງົາຂອງຜົນທາງທຳມະຄອບຄຸມ—ຄວາມຢ້ານກົວອັນເກີດຈາກຄຳສາບ—ຊີ້ວ່າ ອຳນາດແລະຄວາມສຳເລັດ ບໍ່ອາດປົດປ່ອຍຈາກນ້ຳໜັກແຫ່ງກຳເກົ່າໄດ້.
Verse 4
तत्र नेत्रमभून्नागो वासुकिर्बलिनां वर: । समाप्यैव च तत् कर्म पितामहमुपागमन्
ໃນນັ້ນ ພຣະນາກວາສຸກິ—ຜູ້ເປັນເລີດໃນບັນດາຜູ້ມີກຳລັງ—ໄດ້ເປັນດັ່ງ “ດວງຕາ” ຫຼືເຄື່ອງມືກາງຂອງການງານນັ້ນ. ເມື່ອວຽກນັ້ນສຳເລັດ ພວກເຂົາກໍເຂົ້າໄປຫາ ພິຕາມະຫາ ພຣະພຣະຫມາ. ໃນບົດເລື່ອງການກວນສະໝຸດ ວາສຸກິເປັນເຊືອກພັນຮອບພູມັນທະຣະ; ແລະເມື່ອການງານອັນສັ່ນສະເທືອນໂລກນັ້ນສິ້ນສຸດ ບັນດາເທວະ (ໂດຍມີອະສຸຣະເປັນພື້ນຫຼັງຂອງຕອນ) ໄດ້ໄປຂໍຄຳຊີ້ນຳຈາກພຣະພຣະຫມາ—ເປັນຄະຕິທາງທຳມະວ່າ ຫຼັງການກະທຳອັນອັນຕະລາຍແລະຍິ່ງໃຫຍ່ ຄວນຫັນໄປຫາປັນຍາສູງ ໂດຍສະເພາະເມື່ອວາສຸກິຖືກທຸກທ້ອນໂດຍຄວາມຢ້ານກົວຄຳສາບຂອງແມ່.
Verse 5
देवा वासुकिना सार्थ पितामहमथाब्रुवन् | भगवउ्छापभीतो<यं वासुकिस्तप्यते भूशम्
ບັນດາເທວະ ພ້ອມກັບວາສຸກິ ໄດ້ກ່າວຕໍ່ ພິຕາມະຫາ ພຣະພຣະຫມາ ວ່າ: “ໂອ ພຣະຜູ້ຈະເລີນ! ວາສຸກິນີ້ ຢ້ານກົວຄຳສາບຂອງແມ່ ແລະກຳລັງທຸກທ້ອນຢ່າງໜັກ.” ຂໍ້ຄວາມນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມຮັບຜິດຊອບຂອງເທວະຕໍ່ຜູ້ທຸກຍາກ: ແມ່ນແຕ່ຜູ້ມີອຳນາດກໍຕ້ອງຫາຄຳຊີ້ນຳຈາກປັນຍາສູງ ເມື່ອຄວາມຢ້ານ ແລະຜົນຂອງຄຳສາບກົດທັບໃຈຜູ້ໃດຜູ້ໜຶ່ງ; ແລະຄວາມເມດຕາກາຍເປັນຮູບແບບໜຶ່ງຂອງທຳມະ.
Verse 6
अस्यैतन्मानसं शल्यं समुद्धर्तु त्वमरहसि । जनन्या: शापजं देव ज्ञातीनां हितमिच्छत:
ເອລາປັດຕຣະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ພຣະອົງຜູ້ເປັນເທວະ, ພຣະອົງສາມາດດຶງເອົາໜາມທີ່ປັກຄາຢູ່ໃນໃຈແລະຈິດຂອງລາວ—ອັນເກີດຈາກຄຳສາບຂອງແມ່. ເພາະພຣະນາກະຣາດນີ້ປາຖະໜາປະໂຫຍດແກ່ຍາດພີ່ນ້ອງ, ຂໍໃຫ້ພຣະອົງຖອນເອົາໜາມອັນເຈັບປວດນັ້ນອອກ ທີ່ກຳລັງທຳລາຍລາວ.”
Verse 7
हितो हायं सदास्माकं प्रियकारी च नागराट् । प्रसादं कुरु देवेश शमयास्य मनोज्वरम्
ເອລາປັດຕຣະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ພຣະເຈົ້າແຫ່ງເທວະທັງປວງ, ພຣະນາກະຣາດ (ວາສຸກິ) ຜູ້ນີ້ ເປັນຜູ້ຫວັງດີແກ່ພວກເຮົາເສມອ ແລະມັກຂະຫຍັນໃນການງານທີ່ເຮັດໃຫ້ພວກເຮົາພໍໃຈ. ດັ່ງນັ້ນ ຂໍໃຫ້ພຣະອົງໂປດປານ ແລະປະລະຄວາມໄຂ້ແຫ່ງຄວາມກັງວົນທີ່ກຳລັງໄໝ້ຢູ່ໃນໃຈຂອງລາວ.”
Verse 8
ब्रह्मोवाच मयैव तद् वितीर्ण वै वचनं मनसामरा: । एलापत्रेण नागेन यदस्याभिहितं पुरा
ພຣະພຣົມກ່າວວ່າ: «ໂອ ບັນດາຜູ້ອະມະຕະ! ຖ້ອຍຄໍານັ້ນແທ້ໆ ຂ້າໄດ້ປະທານໂດຍດ້ວຍຈິດຕັ້ງໃຈ. ສິ່ງທີ່ນາກ ເອລາປັດຣະ ເຄີຍກ່າວແກ່ ວາສຸກິ ໃນກ່ອນນັ້ນ ແທ້ຈິງແມ່ນກ່າວພາຍໃຕ້ການຊັກນໍາຂອງຂ້າ»។
Verse 9
तत् करोत्वेष नागेन्द्र: प्राप्तकालं वच: स्वयम् । विनशिष्यन्ति ये पापा न तु ये धर्मचारिण:
ດັ່ງນັ້ນ ໃຫ້ພະຍານາກຜູ້ເປັນເຈົ້າແຫ່ງນາກ ກະທໍາດ້ວຍຕົນເອງ ຕາມຖ້ອຍຄໍາທີ່ຖືກການເວລາ. ໃນພິທີຍັດຂອງ ຈະນະເມຊະຍະ ນາກຜູ້ມີບາບເທົ່ານັ້ນຈະພິນາດ; ຜູ້ດໍາລົງຢູ່ໃນທຳມະຈະບໍ່ຖືກທໍາລາຍ.
Verse 10
उत्पन्न: स जरत्कारुस्तपस्युग्रे रतो द्विज: । तस्यैष भगिनीं काले जरत्कारुं प्रयच्छतु
ບັດນີ້ ພຣາຫມັນຜູ້ເປັນດວິຊະ ຊື່ ຈະຣັດກາຣຸ ໄດ້ບັງເກີດຂຶ້ນ ແລະກໍາລັງມຸ່ງໝັ້ນໃນຕະປະສະຍາອັນຮຸນແຮງ. ເມື່ອເຖິງການເວລາອັນຄວນ ໃຫ້ວາສຸກິ ມອບນ້ອງສາວຂອງຕົນ ຊື່ ຈະຣັດກາຣຸ ໃຫ້ແກ່ມະຫາຣິຊິນັ້ນ.
Verse 11
एलापत्रेण यत् प्रोक्ते वचनं भुजगेन ह | पन्नगानां हितं देवास्तत् तथा न तदन्यथा,देवताओ! एलापत्र नागने जो बात कही है, वही सर्पोके लिये हितकर है। वही बात होनेवाली है। उससे विपरीत कुछ भी नहीं हो सकता
ໂອ ບັນດາເທວະ! ຖ້ອຍຄໍາທີ່ນາກ ເອລາປັດຣະ ໄດ້ກ່າວນັ້ນ ເປັນປະໂຫຍດແກ່ນາກທັງຫຼາຍ. ມັນຈະເກີດຂຶ້ນຕາມນັ້ນແທ້ໆ; ບໍ່ອາດເປັນຢ່າງອື່ນໄດ້.
Verse 12
सौतिरुवाच एतच्छुत्वा तु नागेन्द्र: पितामहवचस्तदा । संदिश्य पन्नगान् सर्वान् वासुकि: शापमोहित:
ສູຕິກ່າວວ່າ: ເມື່ອໄດ້ຍິນຖ້ອຍຄໍາຂອງພຣະປິຕາມະຫາ (ພຣະພຣົມ) ແລ້ວ ວາສຸກິ ເຈົ້າແຫ່ງນາກ—ຜູ້ຖືກຄໍາສາບທໍາໃຫ້ຫຼົງມົນ—ໄດ້ສົ່ງຂໍ້ຄໍາສັ່ງໄປຫານາກທັງປວງ. ລາວແຈ້ງວ່າ ນ້ອງສາວຂອງລາວຈະຖືກມອບໃຫ້ແຕ່ງງານກັບລະດູສີ ຈະຣັດກາຣຸ ແລະຕໍ່ມາກໍໄດ້ແຕ່ງຕັ້ງນາກຜູ້ນົບນ້ອມຊື່ສັດຫຼາຍຕົວ ໃຫ້ອອກຕາມຫາລະດູສີນັ້ນ.
Verse 13
स्वसारमुद्यम्य तदा जरत्कारुमृषिं प्रति । सर्पान् बहूञ्जरत्कारी नित्ययुक्तान् समादधत्
ເອລາປັດຕະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວນັ້ນ ເມື່ອຕັ້ງໃຈຈະນໍານ້ອງສາວຂອງຕົນໄປໃຫ້ແຕ່ງງານກັບມະຫາລະສີ ຈະຣັດກາຣຸ ນາກະຣາຊ ວາສຸກິ ກໍໄດ້ແຕ່ງຕັ້ງນາກຈໍານວນຫຼາຍ—ຜູ້ນອບນ້ອມແລະຢູ່ໃນຄໍາສັ່ງຂອງລາວຕະຫຼອດ—ໃຫ້ອອກຕາມຫາ ຈະຣັດກາຣຸ. ເຫດການນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນການຕອບສະໜອງຢ່າງຮີບດ່ວນຕາມໜ້າທີ່ຂອງຊຸມຊົນ ເພື່ອຫຼີກພົ້ນໄພພິບັດທີ່ຖືກທໍານາຍ ໂດຍການປະຕິບັດທໍາອັນຖືກຕ້ອງໃຫ້ທັນເວລາ.
Verse 14
जरत्कारुर्यदा भायमभिच्छेद् वरयितु प्रभु: । शीघ्रमेत्य तदाख्येयं तन्न: श्रेयो भविष्यति
ເອລາປັດຕະ ກ່າວວ່າ: “ເມື່ອມະຫາລະສີ ຈະຣັດກາຣຸ ຜູ້ມີອໍານາດ ປາດຖະໜາຈະຊອກຫາເມຍແລະເລືອກນາງ ໃຫ້ຮີບມາແຈ້ງໃຫ້ຂ້ອຍຮູ້ໂດຍໄວ. ການແຈ້ງຂ່າວໃຫ້ທັນເວລານັ້ນ ຈະເປັນທາງແຫ່ງຄວາມສຸກສະຫວັດດີຂອງພວກເຮົາ.”
Verse 39
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि जरत्कार्वन्वेषणे एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງສິ້ນສຸດບົດທີ 39 (ຄື “ຂາດໜຶ່ງຈາກ 40”) ໃນອາດິປະວະ ຂອງ ສີຣີມະຫາພາຣະຕະ, ໃນພາກອາສຕີກະ, ໃນເຫດການວ່າດ້ວຍການຕາມຫາ ຈະຣັດກາຣຸ. ຄໍາລົງທ້າຍນີ້ເປັນໝາຍປິດຂອງໜ່ວຍນິທານຫນຶ່ງ ທີ່ຂັບເນັ້ນຄວາມຮີບດ່ວນທາງທໍາ: ສາຍເລືອດ, ໜ້າທີ່, ແລະຜົນຮ້າຍຂອງການລະເລີຍພັນທະຕໍ່ບັນພະບຸລຸດ.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between professional/ascetic duty to protect life and susceptibility to inducement: Kāśyapa’s capacity to heal is real, yet he chooses withdrawal when offered wealth and when foreseeing low probability of success due to the curse.
Remedial power (vidyā) does not automatically translate into ethical action or successful prevention; outcomes depend on motive, timing, and the binding force of prior speech-acts (śāpa), illustrating layered causality in dharma and karma.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its meta-function is explanatory within the sarpasatra frame—documenting how Parīkṣit’s protection was circumvented and why Janamejaya’s later ritual response arises.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.