Adhyaya 156
कुन्ती-युधिष्ठिर-संवादः — Kuntī’s Counsel on Departing for Pāñcāla
Upa-parva: Pāñcāla-gamana (Journey toward Pāñcāla / Drupada’s city) — Ādi Parva episode-context
Vaiśaṃpāyana reports that the Kaurava-related heroes (here, the Kuntī-born Pāṇḍavas) react with shock and mental unease, described metaphorically as pierced by a dart. Observing her sons’ disorientation, Kuntī addresses Yudhiṣṭhira with a practical assessment: their extended stay in a brahmin’s residence and repeated enjoyment of the same pleasant surroundings no longer provides relief, and the alms-based livelihood is not as viable as before. She proposes relocating to Pāñcāla, characterized as prosperous, novel in experience, and ruled by Yajñasena (Drupada), reputed to be supportive of brahmins. Kuntī adds that prolonged residence in one place is, in her judgment, unsuitable. Yudhiṣṭhira accepts her guidance as serving their highest welfare, while noting he cannot independently predict his younger brothers’ preferences. Vaiśaṃpāyana concludes: Kuntī informs Bhīma, Arjuna, and the twins; they assent, and after taking leave of the brahmin host, Kuntī and her sons set out toward Drupada’s city.
Chapter Arc: हिडिम्बवध के पश्चात वन-पथ पर चलते पाण्डव अनेक जनपदों—मत्स्य, त्रिगर्त, पंचाल और कीचक-प्रदेश—के रमणीय वन-उपवन, सरोवर और मार्गों को देखते हुए आगे बढ़ते हैं; पर यह सौन्दर्य उनके निर्वासन की छाया को ढँक नहीं पाता। → सुरक्षा और गोपनीयता हेतु वे जटाधारी, वल्कल-मृगचर्मधारी तपस्वियों का वेश धारण कर कुन्ती सहित भटकते हैं। लोक-जीवन के बीच से गुजरते हुए भी वे अपने तेज और शास्त्र-ज्ञान (वेद-उपनिषद्, वेदाङ्ग, नीतिशास्त्र) को भीतर सँभाले रखते हैं—राजधर्म और वनधर्म के बीच का द्वन्द्व तीव्र होता जाता है। → एकचक्रा में प्रवेश के प्रसंग में महर्षि वेदव्यास का साक्षात्कार होता है। व्यास पाण्डवों को आश्रय/निवास में ठहराकर स्नेहपूर्वक आश्वस्त करते हैं और उनके प्रति अपना विशेष अनुराग प्रकट करते हैं—यह संकेत देते हुए कि दीनता और बाल्यावस्था में मनुष्यों का स्नेह स्वाभाविकतः अधिक होता है, और पाण्डवों के प्रति उनका स्नेह अब और बढ़ गया है। → व्यास पाण्डवों को निर्देश देते हैं कि वे एक मास तक यहीं प्रतीक्षा करें; वे देश-काल का विचार कर पुनः लौटेंगे और तब उन्हें ‘परम मुद’ (श्रेष्ठ कल्याण/आनन्द) की प्राप्ति होगी। पाण्डव हाथ जोड़कर आज्ञा स्वीकार करते हैं और व्यास यथागत प्रस्थान करते हैं। → एक मास की प्रतीक्षा के बाद व्यास क्या योजना/उपाय लेकर लौटेंगे—और एकचक्रा में पाण्डवों पर कौन-सा नया संकट या अवसर उतरने वाला है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत हिडिम्बवधपर्वमें घटोत्कचकी उत्पत्तिविषयक एक सौ चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५४ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३३ श्लोक मिलाकर कुल ७९ श्लोक हैं) अपर बक। है २ >> - कोई-कोई उत्कचका अर्थ “ऊपर उठे हुए बालोंवाला' भी करते हैं। पञ्चपञ्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंको व्यासजीका दर्शन और उनका एकचक्रा नगरीमें प्रवेश वैशम्पायन उवाच ते वनेन वन॑ गत्वा घ्नन्तो मृगगणान् बहून् । अपक्रम्य ययू राजंस्त्वरमाणा महारथा:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ, ບັນດາປານດະວະ ຜູ້ເປັນມະຫາຣະຖະ (ນັກຮົບລົດສົງຄາມຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່) ໄດ້ລະຈາກບ່ອນນັ້ນ ແລ້ວເດີນທາງດ້ວຍຄວາມຮີບຮ້ອນ ຜ່ານຈາກປ່າໜຶ່ງໄປອີກປ່າໜຶ່ງ ພ້ອມທັງປາບສັດປ່າຫຼາຍຝູງຕາມທາງ. ບົດນີ້ວາງພາບການຜັນຜ່ານແຫ່ງການພະເນຈອນ: ພີ່ນ້ອງຮີບກ້າວໄປຂ້າງໜ້າ ດຳລົງຊີວິດໃນປ່າ ໂດຍມີນ້ຳໜັກແຫ່ງທຳມະ—ຄວາມຮຸນແຮງເພື່ອຢູ່ລອດແລະເພື່ອປົກປ້ອງ—ຄ່ອຍໆກຳນົດກອບໃຫ້ແກ່ການເດີນທາງຂອງເຂົາເຈົ້າ.
Verse 2
मत्स्यांस्त्रिगर्तानू पज्चालान् कीचकानन्तरेण च । रमणीयान् वनोद्देशान् प्रेक्षमाणा: सरांसि च
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເຂົາເຈົ້າເດີນທາງຜ່ານແດນຂອງ ມັດສະຍະ, ຕຣິກະຣຕະ, ປັນຈາລະ ແລະ ກີຈະກະ ແລ້ວກ້າວຕໍ່ໄປ ພ້ອມທັງຊົມເບິ່ງປ່າອັນງາມສະຫງ່າ ແລະບຶງນ້ຳທັງຫຼາຍ—ເດີນທາງຕໍ່ໄປ ພ້ອມຮັບຮູ້ຄວາມງາມຂອງຊົນນະບົດ.
Verse 3
जटा: कृत्वा55त्मन: सर्वे वल्कलाजिनवासस: । सह कुन्त्या महात्मानो बिशभ्रतस्तापसं वपु:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ທຸກຄົນໄດ້ມັດຜົມເປັນຊ່ອງຈະຕາ ແລະນຸ່ງຫົ່ມດ້ວຍເປືອກໄມ້ກັບໜັງກວາງ. ບຸລຸດຜູ້ມີໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ພ້ອມກັບ ກຸນຕີ ໄດ້ຮັບຮູບລັກສະນະດັ່ງນັກບຳເພັນຕະປະ—ເປັນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງການຖອນຕົນຈາກຊີວິດກະສັດ ແລະຄວາມມຸ່ງໝັ້ນຈະອົດທົນຄວາມລຳບາກຕາມທຳມະ.
Verse 4
क्वचिद् वहन्तो जननीं त्वरमाणा महारथा: । क्वचिच्छन्देन गच्छन्तस्ते जग्मु: प्रसभं पुन:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ບັນດາມະຫາຣະຖະເຫຼົ່ານັ້ນ ອຸ້ມພາມານດາຂອງຕົນ ບາງຄັ້ງຮີບຮ້ອນໄປຂ້າງໜ້າດ້ວຍຄວາມໄວ; ບາງຄັ້ງກ້າວໄປຢ່າງຊ້າໆຕາມທີ່ປາດຖະໜາ; ແລະບາງຄັ້ງອີກ ກໍຜັກດັນໄປຂ້າງໜ້າຢ່າງແຂງກ້າ. ພາບນີ້ຊູ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມອົດທົນອັນມີວິໄນ ແລະພັນທະຂອງລູກຕໍ່ແມ່ ໃນຍາມທີ່ເຂົາເຈົ້າປັບຈັງຫວະການເດີນເພື່ອປົກປ້ອງແລະຄ້ຳຈຸນນາງ.
Verse 5
बाह्यां वेदमधीयाना वेदाड़्नि च सर्वश: । नीतिशास्त्र च सर्वज्ञा ददृशुस्ते पितामहम्
ພວກປານດະວະເປັນຜູ້ຮູ້ຊໍານານໃນຄໍາພີທັງປວງ ແລະທຸກມື້ກໍອ່ານທົບທວນ ອຸປະນິສັດ, ເວດ, ເວດາງຄະ ແລະນີຕິສາດ. ມື້ໜຶ່ງ ໃນຂະນະທີ່ພວກເຂົາກໍາລັງສຶກສາຢູ່ ກໍໄດ້ເຫັນພຣະປິຕາມະຫາ ວະຍາສະ ປາກົດພຣະອົງ.
Verse 6
तेडभिवाद्य महात्मानं॑ कृष्णद्वैपायनं तदा । तस्थु: प्राउजलय: सर्वे सह मात्रा परंतपा:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໃນຂະນະນັ້ນ ພວກປານດະວະ—ຜູ້ເຮັດໃຫ້ສັດຕູຮ້ອນຮົ່ມ—ໄດ້ກ່າວຄໍານົບນ້ອມຕໍ່ມະຫາຕະມະ ກຣິດສະນະທະໄວປາຍະນະ (ວະຍາສະ). ພ້ອມກັບແມ່ຂອງພວກເຂົາ ທຸກຄົນຢືນຢູ່ຕໍ່ໜ້າພຣະອົງ ພ້ອມປະນົມມືດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ.
Verse 7
व्यास उवाच मयेदं व्यसन पूर्व विदितं भरतर्षभा: । यथा तु तैरधर्मेण धार्तराष्ट्र्विवासिता:
ວະຍາສະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ຜູ້ເປັນເສືອໃນວົງສາບາຣະຕະ! ຂ້າໄດ້ຮູ້ລ່ວງໜ້າແລ້ວວ່າ ວິບັດນີ້ຈະມາຖືກພວກເຈົ້າ. ຂ້າຮູ້ວ່າ ລູກຊາຍຂອງທຣິຕະຣາສະຕຣະ ໄດ້ກະທໍາອະທັມ ຂັບໄລ່ພວກເຈົ້າອອກຈາກອານາຈັກໃຫ້ໄປຢູ່ນິລະເທດ. ເພື່ອປະໂຫຍດສູງສຸດຂອງພວກເຈົ້າ ຂ້າຈຶ່ງມາທີ່ນີ້; ດັ່ງນັ້ນ ຢ່າຈົ່ມຢູ່ໃນຄວາມໂສກ—ທຸກຢ່າງນີ້ກໍາລັງເກີດຂຶ້ນເພື່ອຄວາມສຸກໃນອະນາຄົດຂອງພວກເຈົ້າ.”
Verse 8
तद् विदित्वास्मि सम्प्राप्तश्चिकीर्षु: परमं हितम् । न विषादोऊत्र कर्तव्य: सर्वमेतत् सुखाय व:
ວະຍາສະ ກ່າວວ່າ: “ເມື່ອຮູ້ທຸກຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຂ້າຈຶ່ງມາຮອດທີ່ນີ້ ເພື່ອກະທໍາປະໂຫຍດສູງສຸດໃຫ້ພວກເຈົ້າ. ໃນເລື່ອງນີ້ ຢ່າເຮັດໃຈໂສກ; ທຸກຢ່າງນີ້ກໍາລັງເກີດຂຶ້ນເພື່ອຄວາມສຸກຂອງພວກເຈົ້າໃນພາຍໜ້າ.”
Verse 9
समास्ते चैव मे सर्वे यूयं चैव न संशय: । दीनतो बालतश्रैव स्नेहं कुर्वन्ति मानवा: । तस्मादभ्यधिक: स्नेहो युष्मासु मम साम्प्रतम्
ວະຍາສະ ກ່າວວ່າ: “ບໍ່ມີຂໍ້ສົງໄສ ສໍາລັບຂ້າ ພວກເຈົ້າທຸກຄົນລ້ວນເທົ່າກັນ—ເຊັ່ນດຽວກັນກັບລູກຊາຍຂອງທຣິຕະຣາສະຕຣະ ດຸຣະໂຢທະນະ ແລະຜູ້ອື່ນໆ. ແຕ່ມະນຸດມັກຈະມີຄວາມເອັນດູຫຼາຍກວ່າ ຢູ່ບ່ອນທີ່ມີຄວາມອ່ອນແອ ແລະວັຍເດັກ. ດັ່ງນັ້ນ ໃນຍາມນີ້ ຄວາມຮັກແລະເອັນດູຂອງຂ້າຕໍ່ພວກເຈົ້າຈຶ່ງແຮງກວ່າ.”
Verse 10
स्नेहपूर्व चिकीर्षामि हित॑ वस्तन्निबोधत । इदं नगरमभ्याशे रमणीयं निरामयम् । वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाड्क्षिण:
ພຣະວະຍາສະກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍຄວາມຮັກໃຄ່ ຂ້າພະເຈົ້າປາດຖະນາຈະເຮັດສິ່ງທີ່ເປັນປະໂຫຍດແກ່ພວກເຈົ້າ; ດັ່ງນັ້ນຈົ່ງເຂົ້າໃຈຄໍາຂອງຂ້າພະເຈົ້າ. ໃກ້ໆນີ້ມີນະຄອນໜຶ່ງງາມລ້ຳ ປອດຈາກຄວາມຢ້ານກົວເລື່ອງໂລກໄພແລະຄວາມທຸກທ້ອນ. ຈົ່ງໄປພັກຢູ່ທີ່ນັ້ນໂດຍປິດບັງຕົນ ແລະຄອຍຖ້າການກັບຄືນຂອງຂ້າພະເຈົ້າດ້ວຍໃຈຄິດຮອດ»។
Verse 11
वैशम्पायन उवाच एवं स तान् समाश्चास्य व्यास: सत्यवतीसुत:ः । एकचक्रामभिगत: कुन्तीमाश्चासयत् प्रभु:
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: «ຂ້າແຕ່ພຣະຣາຊາຈະນະເມໄຊ! ເມື່ອພຣະວະຍາສະ—ຜູ້ມີອໍານາດ ບຸດແຫ່ງສັດຍະວະຕີ—ໄດ້ປອບໃຈແລະໃຫ້ຄວາມໝັ້ນໃຈແກ່ພວກເຂົາແລ້ວ ກໍນໍາພວກເຂົາໄປຍັງບໍລິເວນໃກ້ນະຄອນເອກະຈັກຣາ. ທີ່ນັ້ນ ພຣະອົງໄດ້ປອບໃຈນາງກຸນຕີ ໃຫ້ຈິດໃຈແຂງກ້າທ່າມກາງຄວາມລໍາບາກແລະຄວາມບໍ່ແນ່ນອນ»។
Verse 12
व्यास उवाच जीवत्पुत्रि सुतस्ते5यं धर्मनित्यो युधिष्ठिर: । धर्मेण पृथिवीं जित्वा महात्मा पुरुषर्षभ: । पथिव्यां पार्थिवान् सर्वान् प्रशासिष्यति धर्मराट्
ພຣະວະຍາສະກ່າວວ່າ: «ໂອ ລູກໃພ້ທີ່ຍັງມີລູກຊາຍມີຊີວິດ! ລູກຊາຍຂອງເຈົ້າຄົນນີ້—ຢຸທິສຖິຣະ—ເປັນຜູ້ຍຶດໝັ້ນໃນທຳມະເສມອ. ດ້ວຍທຳມະ ມະຫາວິນຍານນັ້ນ ຜູ້ເປັນດັ່ງງົວຜູ້ໃນບັນດາມະນຸດ ຈະຊະນະແຜ່ນດິນທັງປວງ ແລະປົກຄອງກະສັດທັງຫມົດໃນໂລກ ເປັນພຣະຣາຊາແຫ່ງທຳມະ»។
Verse 13
पृथिवीमखिलां जित्वा सर्वां सागरमेखलाम् । भीमसेनार्जुनबलादू भोक्ष्यते नात्र संशय:,भीमसेन और अर्जुनके बलसे समुद्रपर्यनत सारी वसुधाको अपने अधिकारमें करके ये उसका उपभोग करेंगे; इसमें संशय नहीं है
ພຣະວະຍາສະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອຊະນະແຜ່ນດິນທັງປວງ ທີ່ມີມະຫາສະໝຸດເປັນຂອບເຂດແລ້ວ ພວກເຂົາຈະໄດ້ຄອບຄອງແລະປົກຄອງມັນໂດຍພະລັງຂອງພີມະເສນະ ແລະອັຣຊຸນ; ໃນຂໍ້ນີ້ບໍ່ມີຄວາມສົງໄສ»។
Verse 14
पुत्रास्तव च माद्रयाश्व॒ सर्व एव महारथा: । स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्ति सुखं सुमनस: सदा,तुम्हारे और माद्रीके सभी महारथी पुत्र सदा अपने राज्यमें प्रसन्नचित्त हो सुखपूर्वक विचरेंगे
ພຣະວະຍາສະກ່າວວ່າ: «ລູກຊາຍຂອງເຈົ້າ ແລະລູກຊາຍຂອງມາດຣີ—ທຸກຄົນເປັນມະຫາຣະຖະ—ຈະທ່ອງທ່ຽວຢູ່ໃນອານາຈັກຂອງຕົນດ້ວຍຄວາມສຸກ ແລະດ້ວຍໃຈຜ່ອນຄາຍຢູ່ເສມອ»។
Verse 15
यक्ष्यन्ति च नरव्याप्रा निर्जित्य पृथिवीमिमाम् । राजसूयाश्चमेधाद्यै: क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै:
ພຣະວະຍາສະໄດ້ປະກາດວ່າ ບຸດທັງຫຼາຍຂອງປານດຸ ຜູ້ກ້າແຂງດັ່ງສິງ ຈະພິຊິດແຜ່ນດິນນີ້ ແລ້ວຈະບູຊາພຣະເຈົ້າດ້ວຍພິທີຍັດຍາອັນໃຫຍ່ຂອງກະສັດ ເຊັ່ນ ຣາຊະສູຍ ແລະ ອັສວະເມທະ ພ້ອມດ້ວຍທານອັນຫຼາຍຫຼວງ.
Verse 16
अनुगृहा सुद्दद्वर्ग भोगैश्वर्यसुखेन च । पितृपैतामहं राज्यमिमे भोक्ष्यन्ति ते सुता:
ພຣະວະຍາສະກ່າວວ່າ: “ບຸດຂອງເຈົ້າເຫຼົ່ານີ້ ຈະເອື້ອເຟື້ອແກ່ຫມູ່ມິດຜູ້ປາດຖະນາດີຂອງຕົນ ດ້ວຍພົນລະໂພກອັນປະເສີດ ແລະຄວາມສຸກແຫ່ງອຳນາດວາສະນາ; ແລ້ວຈະຮັກສາ ແລະເສບສຸກໃນອານາຈັກອັນເປັນມໍລະດົກຈາກບິດາແລະບັນພະບຸລຸດ.”
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा निवेश्यैनान् ब्राह्मणस्यथ निवेशने । अब्रवीत् पाण्डवश्रेष्ठमृषिद्वपायनस्तदा
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: “ເມື່ອກ່າວດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ິສີທວຍປາຍະນະໄດ້ໃຫ້ພວກເຂົາພັກຢູ່ໃນເຮືອນຂອງພຣາຫມັນຜູ້ໜຶ່ງ; ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວກັບຢຸທິສຖິຣະ ຜູ້ເປັນຍອດໃນບັນດາປານດະວະ.”
Verse 18
इह मासं प्रतीक्षध्वमागमिष्याम्यहं पुन: । देशकालौ विदित्वैव लप्स्यध्वं परमां मुदम्
“ຈົ່ງຄອຍຂ້າພະເຈົ້າຢູ່ນີ້ໜຶ່ງເດືອນ; ຂ້າພະເຈົ້າຈະກັບມາອີກ. ກ່ອນຈະເຮັດການໃດ ຄວນພິຈາລະນາສະຖານທີ່ແລະເວລາໃຫ້ຖືກຕ້ອງ—ດ້ວຍປັນຍາອັນຮອບຄອບນີ້ ພວກເຈົ້າຈະໄດ້ຮັບຄວາມປິຕິອັນສູງສຸດ.”
Verse 19
स तै: प्राउ्जलिभि: सर्वस्तथेत्युक्तो नराधिप । जगाम भगवान् व्यासो यथागतमृषि: प्रभु:
ໂອ ພຣະຣາຊາ, ໃນເວລານັ້ນ ພວກເຂົາທັງໝົດພະນົມມືດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ແລະຕອບວ່າ “ເປັນດັ່ງນັ້ນ.” ແລ້ວພຣະິສີວະຍາສະ ຜູ້ມີອຳນາດແລະຄວາມສົງ່າງາມ ກໍໄດ້ຈາກໄປ ເຫມືອນດັ່ງທີ່ທ່ານໄດ້ມາ.
Verse 155
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि एकचक्राप्रवेशे व्यासदर्शने पजञ्चपञठ्चाशदधिकशततमो< ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສີຣີ ມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ «ອາດິພະຣະວະ» ໃນຕອນວ່າດ້ວຍການສັງຫານ ຮິດິມບະ (Hiḍimba) ບົດທີ 155 ອັນພັນລະນາການເຂົ້າເມືອງ ເອກະຈັກຣາ (Ekacakrā) ຂອງພານດະວະ ແລະການໄດ້ພົບພຣະລິສີ ວຽສະ (Vyāsa) ກໍສິ້ນສຸດລົງ. ຖ້ອຍຄໍາປິດທ້າຍນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນການເຄື່ອນຈາກພະຍັນຕະລາຍໄປສູ່ການຊີ້ນໍາ: ຫຼັງຈາກຊະນະພະຍັນຕະລາຍ ວິລະຊົນເຂົ້າສູ່ພື້ນທີ່ສັງຄົມໃໝ່ ແລະໄດ້ຮັບຄໍາສອນກັບທັດສະນະຂອງລິສີ ເພື່ອກໍານົດການກະທໍາຕໍ່ໄປໃຫ້ຢູ່ໃນທາງທໍາ ແລະຄວາມຮອບຄອບ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is balancing gratitude and propriety toward a brahmin host with the practical need to reduce risk and secure sustainable support; Kuntī frames departure as responsible stewardship of the family’s safety.
Sound counsel in adversity prioritizes long-term welfare over short-term comfort: novelty and relocation can be ethically justified when guided by prudence, non-exploitation, and respect for social obligations.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as narrative causality—linking ethical counsel to action—rather than offering a stated merit formula for recitation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.