Adhyaya 11
Jaḍa Bharata Instructs King Rahūgaṇa: The Mind as Bondage and the Two Kṣetrajñas
ຕໍ່ເນື່ອງຈາກການພົບກັນນັ້ນ ພຣະຣາຊາ ຣາຮູກະນະ ຫຼັງຈາກໄດ້ລ່ວງເກີນຜູ້ແບກທີ່ເບິ່ງຄືຄົນທຶບຄື ຈະດາ ພາຣະຕະ ກໍ່ຖ່ອມຕົນແລະຂໍຄໍາສອນທາງວິນຍານ। ຈະດາ ພາຣະຕະ ທໍາລາຍເຫດຜົນວັດຖຸຂອງກະສັດເກືອບກັບ “ນາຍ–ຂ້າ” ແລະຄວາມສຸກທຸກຂອງຮ່າງກາຍ ໂດຍກ່າວວ່າເປັນສິ່ງພາຍນອກຈາກສັດຈະບໍລິສຸດ (1–3)। ຕໍ່ມາລາວວິເຄາະຈິດໃຕ້ສາມກຸນະ ດັ່ງຊ້າງບໍ່ຖືກຝຶກ ທີ່ຂະຫຍາຍກຳດີ–ກຳຊົ່ວ ກໍ່ໃຫ້ເກີດກັມມະ ແລະການເກີດຊ້ຳໃນຫຼາຍຊະນິດພັນ (4–8)។ ລາວອະທິບາຍຂອບເຂດການເຮັດວຽກຂອງຈິດ—ອິນທຣີ, ວັດຖຸອິນທຣີ, ການຍຶດຕິດຕົນຕາມຮ່າງກາຍ–ສັງຄົມ ແລະອະຫັງກາຣ—ເຮັດໃຫ້ເກີດການປ່ຽນແປງຈິດນັບບໍ່ຖ້ວນ ແຕ່ທັງໝົດຢູ່ໃຕ້ການນໍາພາຂອງພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າ (9–11)। ທ້າຍບົດ ສອນເລື່ອງກະເສດຣະຊະນະສອງ—ຊີວະ ແລະ ພຣະປະຣະມາດມາ/ນາຣາຍະນະ/ວາສຸເທວ—ແລະຊີ້ແນະວິທີປະຕິບັດ: ພິຊິດຈິດໂດຍການຮັບໃຊ້ຄູອາຈານ ແລະພຣະບາດດອກບົວຂອງພຣະພະຄະວານຢ່າງລະມັດລະວັງ (13–17) ເພື່ອເສີມຄວາມສະຫຼຸບໃນການສະຫລອງຕົນແລະພັກຕິທີ່ຮູ້ແຈ້ງ।
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण उवाच अकोविद: कोविदवादवादान्वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठ: । न सूरयो हि व्यवहारमेनंतत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति ॥ १ ॥
ພຣາຫມັນ (ຈະດະພະຣະຕະ) ກ່າວວ່າ: “ໂອ ພຣະຣາຊາ, ແມ່ນທ່ານບໍ່ຊຳນານ ແຕ່ກໍພະຍາຍາມໂຕ້ຖຽງເຫມືອນຜູ້ຊຳນານຍິ່ງ; ດັ່ງນັ້ນທ່ານບໍ່ແມ່ນຜູ້ຮູ້ແທ້. ຜູ້ມີປັນຍາແທ້ ບໍ່ເວົ້າເລື່ອງຄວາມສຳພັນນາຍ‑ບໍລິວານ ຫຼື ສຸກ‑ທຸກທາງວັດຖຸແບບນີ້; ເພາະມັນເປັນແຕ່ການກະທຳພາຍນອກ, ເມື່ອພິຈາລະນາສັດຈະສູງສຸດ ກໍບໍ່ກ່າວແບບນີ້”
Verse 2
तथैव राजन्नुरुगार्हमेध-वितानविद्योरुविजृम्भितेषु । न वेदवादेषु हि तत्त्ववाद:प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधु: ॥ २ ॥
ຂ້າແຕ່ພະຣາຊາ, ການສົນທະນາເລື່ອງນາຍ–ຂ້າ, ກະສັດ–ປະຊາ ແລະອື່ນໆ ແທ້ຈິງແມ່ນແຕ່ເລື່ອງກິດຈະກໍາທາງວັດຖຸ. ຜູ້ທີ່ຫຼົງໃນກຳມະການຂອງເວດາ ເຊື່ອມັ່ນໃນຍັດຍາ ແລະການກະທຳພາຍນອກ; ສໍາລັບເຂົາ ຄວາມຮູ້ສັດທຳແລະຄວາມກ້າວໜ້າທາງວິນຍານບໍ່ຄ່ອຍປາກົດ.
Verse 3
न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाच: समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यंन यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥ ३ ॥
ເພື່ອໃຫ້ຈັບຕ້ອງສັດທຳໂດຍກົງ ແມ່ນແຕ່ຖ້ອຍຄໍາອັນປະເສີດຂອງເວດາກໍຍັງບໍ່ພໍ. ເຫມືອນຄວາມຝັນທີ່ຮູ້ເອງວ່າບໍ່ແທ້, ເມື່ອຜູ້ໃດຮູ້ເອງວ່າສຸກແບບກຣິຫະເມທີເປັນສິ່ງຕໍ່າຕ້ອຍ, ເວດາກໍບໍ່ພໍທີ່ຈະໃຫ້ຄວາມຮູ້ສັດທຳໂດຍກົງ.
Verse 4
यावन्मनो रजसा पूरुषस्यसत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् । चेतोभिराकूतिभिरातनोतिनिरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा ॥ ४ ॥
ຕາບໃດທີ່ໃຈຂອງສັດມີຊີວິດຍັງຖືກຜູກມັດໂດຍສາມຄຸນ—ສັດຕະວະ, ຣະຊັດ, ແລະ ຕະມັດ—ໃຈນັ້ນກໍເຫມືອນຊ້າງດື້ບໍ່ມີຄົນຄຸມ ໃຊ້ອິນທຣີຍ໌ແລະຄວາມຄິດປາຖະໜາຂະຫຍາຍກຳມະດີກຳມະຊົ່ວ. ຜົນຄື ສັດຍັງຄົງຢູ່ໃນໂລກວັດຖຸ ເສວຍສຸກແລະທຸກຂ໌ຕາມກຳມະ.
Verse 5
स वासनात्मा विषयोपरक्तोगुणप्रवाहो विकृत: षोडशात्मा । बिभ्रत्पृथङ्नामभि रूपभेद-मन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैस्तनोति ॥ ५ ॥
ໃຈທີ່ເປັນທີ່ສະຖິດຂອງວາສະນາ ຖືກຍ້ອມດ້ວຍອາຣົມທາງປະສາດ ແລະປ່ຽນແປງຕາມກະແສຄຸນະ; ໃນບັນດາສິບຫົກອົງປະກອບ ໃຈແມ່ນປະທານ. ດ້ວຍຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງນາມແລະຮູບ ມັນຂະຫຍາຍຄວາມຮູ້ສຶກພາຍໃນ–ພາຍນອກ ແລະ “ເມືອງຄືກາຍ”; ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງນໍາໄປສູ່ການເກີດໃນກາຍສູງຕໍ່າ ທັງເທວະ, ມະນຸດ, ສັດ ແລະນົກ.
Verse 6
दु:खं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रंकालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति । आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मास्वदेहिनं संसृतिचक्रकूट: ॥ ६ ॥
ໃຈວັດຖຸທີ່ມາຍາສ້າງຂຶ້ນ ປົກຄຸມວິນຍານແລະນໍາໄປສູ່ການເກີດໃນຊະນິດຊີວິດຕ່າງໆ—ນີ້ແມ່ນວົງຈອນສັງສາຣ. ເນື່ອງຈາກໃຈ ສັດຈຶ່ງເສວຍຜົນສຸກ–ທຸກຂ໌ອັນແຮງຕາມການເວລາ; ເມື່ອຖືກຫຼອກ ໃຈຍັງສ້າງກຳມະດີ–ຊົ່ວ ແລະຜົນກຳມະຕໍ່ໄປ ເຮັດໃຫ້ວິນຍານຖືກຜູກມັດຫນັກຂຶ້ນ.
Verse 7
तावानयं व्यवहार: सदावि:क्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्म: । तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्तिगुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥ ७ ॥
ການປະພຶດໃນໂລກນີ້ເກີດຂຶ້ນເສມອໂດຍມີ ກເສດຣະຍະ (ອາດມັນ) ເປັນພະຍານ ທັງຮູບຫຍາບແລະຮູບລະອຽດ. ດັ່ງນັ້ນນັກຮູ້ກ່າວວ່າ ຈິດ (ມະນະ) ແມ່ນລິງກະ (ກາຍລະອຽດ) ແລະເປັນເຫດໃຫ້ເກີດພັນທະແລະໂມກສະຕາມຄຸນ/ອຄຸນ.
Verse 8
गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तो: क्षेमाय नैर्गुण्यमथो मन: स्यात् । यथा प्रदीपो घृतवर्तिमश्नन् शिखा: सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् । पदं तथा गुणकर्मानुबद्धं वृत्तीर्मन: श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम् ॥ ८ ॥
ເມື່ອຈິດໃຈຕິດພັນກັບຄຸນະ ແລະຈົມຢູ່ໃນຄວາມເພີດເພີນທາງອິນທຣີ ມັນເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຄວາມຜູກມັດແລະທຸກຂ໌; ແຕ່ເມື່ອຈິດເປັນນິຣຄຸນະ ບໍ່ຍຶດຕິດກັບການເສບ ມັນເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມເກສົມແລະໂມກສະ. ເຫມືອນໂຄມໄຟ: ຖ້າໄສ້ຊຸ່ມນ້ຳມັນກີ ແລະໄໝ້ຖືກ ຈະສະຫວ່າງ; ຖ້າໄໝ້ຜິດ ຈະມີຄວັນແລະຄວາມດຳ. ດັ່ງນັ້ນ ຈິດທີ່ຫມົກມຸ່ນໃນກາມຄຸນະນຳທຸກຂ໌; ຈິດທີ່ວາງຈາກກາມຄຸນະ ນຳໃຫ້ຄວາມສະຫວ່າງເດີມແຫ່ງສະຕິກຣິດສະນະປາກົດຄືນ.
Verse 9
एकादशासन्मनसो हि वृत्तय आकूतय: पञ्च धियोऽभिमान: । मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमी: ॥ ९ ॥
ໜ້າທີ່ຂອງຈິດມີ 11 ປະການ: ອາກູຕິ 5 (ແນວໂນ້ມແຫ່ງຄວາມຕັ້ງໃຈ), ທີ 5 (ປັນຍາທີ່ສຳພັນກັບອິນທຣີຮັບຮູ້) ແລະ ອະຫັງກາຣ. ໂອ້ວີຣະ! ວັດຖຸອາລົມເຊັ່ນສຽງແລະການສຳຜັດ, ກິດຈະກຳຂອງອະວັຍະວະ, ແລະ ‘ນະຄອນ’ ຄືກາຍແລະສັງຄົມ—ນັກຮູ້ຖືວ່າເປັນສະໜາມກິດຂອງໜ້າທີ່ເຫຼົ່ານີ້ຂອງຈິດ.
Verse 10
गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसि विसर्गरत्यर्त्यभिजल्पशिल्पा: । एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्यामहं द्वादशमेक आहु: ॥ १० ॥
ສຽງ, ການສຳຜັດ, ຮູບ, ລົດ ແລະ ກິ່ນ ແມ່ນອາລົມຂອງອິນທຣີຮັບຮູ້ທັງຫ້າ. ການເວົ້າ, ການຈັບຖື, ການເຄື່ອນໄຫວ, ການຂັບຖ່າຍ ແລະ ການຮ່ວມເພດ ແມ່ນອາລົມຂອງອິນທຣີກະທຳ. ນອກຈາກນັ້ນຍັງມີຄວາມຄິດວ່າ “ນີ້ແມ່ນຂອງຂ້ອຍ”—ກາຍຂ້ອຍ, ສັງຄົມຂ້ອຍ, ຄອບຄົວຂ້ອຍ, ຊາດຂ້ອຍ—ນີ້ແມ່ນໜ້າທີ່ຂອງອະຫັງກາຣ. ນັກປັດຊະຍາບາງພວກນັບວ່ານີ້ເປັນໜ້າທີ່ທີ 12 ແລະສະໜາມຂອງມັນຄືກາຍ.
Verse 11
द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै- रेकादशामी मनसो विकारा: । सहस्रश: शतश: कोटिशश्च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वत: स्यु: ॥ ११ ॥
ທາດວັດຖຸ, ທຳມະຊາດ, ເຫດເດີມ, ກຳ, ວາສະນາ ແລະ ອົງປະກອບແຫ່ງເວລາ ແມ່ນເຫດປັດໃຈຝ່າຍວັດຖຸ. ເມື່ອຖືກເຫດເຫຼົ່ານີ້ກະທົບ ໜ້າທີ່ 11 ຂອງຈິດຈຶ່ງແປງເປັນຮ້ອຍໆ, ພັນໆ, ແລະລ້ານໆ. ແຕ່ການແປງເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ເກີດຂຶ້ນເອງ ຫຼືໂດຍການປະສົມກັນລ້ວນໆ; ທຸກຢ່າງຢູ່ໃຕ້ການນຳພາຂອງພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າສູງສຸດ—ພຣະປະຣະມາດມັນ.
Verse 12
क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूती- र्जीवस्य मायारचितस्य नित्या: । आविर्हिता: क्वापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तु: ॥ १२ ॥
ວິນຍານຜູ້ຂາດສະຕິແຫ່ງພຣະກຣິດສະນະ ມີຄວາມຄິດແລະການກະທຳຫຼາຍຢ່າງທີ່ມາຍາພາຍນອກປຸງແຕ່ງໃນໃຈມາແຕ່ອະນັນຕະການ; ມັນປາກົດໃນຍາມຕື່ນແລະຝັນ ແຕ່ຫາຍໄປໃນຫຼັບເລິກຫຼືສະມາທິ; ຜູ້ຊີວັນມຸກຕະເຫັນຊັດເຈນ.
Verse 13
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
ກະເສດຣະຊະຍະຜູ້ສູງສຸດແມ່ນອາດມັນ ບຸຣຸສະໂບຮານ ສະຫວ່າງດ້ວຍຕົນເອງ ບໍ່ມີການເກີດ ແລະເປັນພຣະເຈົ້າສູງສຸດ; ພຣະອົງແມ່ນພະພະຄວານນາຣາຍະນະ ວາສຸເທວະ ຜູ້ສະຖິດໃນດວງໃຈຂອງສັດທັງປວງດ້ວຍພະສັກຕິຂອງພຣະອົງເອງ.
Verse 14
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
ເຫມືອນລົມທີ່ເຂົ້າໄປໃນກາຍຂອງສັດທີ່ເຄື່ອນໄຫວແລະບໍ່ເຄື່ອນໄຫວດ້ວຍສະພາບຂອງຕົນ ແລ້ວຄວບຄຸມກາຍ, ພຣະພະຄວານວາສຸເທວະກໍເຊັ່ນນັ້ນ ເປັນກະເສດຣະຊະຍະ-ອາດມັນ ເຂົ້າໄປໃນກາຍທັງປວງແລະປົກຄອງຄວບຄຸມ.
Verse 15
न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन । विमुक्तसङ्गो जितषट्सपत्नो वेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥ १५ ॥
ໂອ ພຣະຣາຊາ ຣາຮູກະນະ! ຕາບໃດທີ່ຜູ້ມີກາຍຍັງບໍ່ສະຫຼັດມາຍາດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງປັນຍາ, ຍັງບໍ່ພົ້ນຈາກຄວາມຍຶດຕິດ, ຍັງບໍ່ຊະນະສັດຕູຫົກປະການ ແລະຍັງບໍ່ຮູ້ອາດມະຕັດຕະວະ, ຜູ້ນັ້ນຈະຕ້ອງພະເລີນພະເລີນໄປໃນໂລກນີ້ຕາມສະຖານທີ່ແລະກຳເນີດຫຼາຍຢ່າງ.
Verse 16
न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गं संसारतापावपनं जनस्य । यच्छोकमोहामयरागलोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ १६ ॥
ໃຈແມ່ນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງຕົນ (ອາດມະລິງຄະ) ຂອງວິນຍານ ແລະເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຮ້ອນຮົ່ມໃນສັງສານ. ຕາບໃດທີ່ຍັງບໍ່ຮູ້ຄວາມຈິງນີ້ ວິນຍານຈະຮັບທຸກຂ໌ແຫ່ງກາຍ ແລະພະເລີນໄປໃນສະພາບຕ່າງໆ; ເພາະໃຈທີ່ຖືກຄອບງຳໂດຍໂສກ, ໂມຫະ, ໂລກ, ຄວາມຕິດພັນ, ຄວາມໂລບ ແລະຄວາມພະຍາບາດ ຈຶ່ງສ້າງພັນທະນາການ ແລະຄວາມ “ເປັນຂອງຂ້ອຍ” ອັນລວງຕາ.
Verse 17
भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्य- मुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्त: । गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम् ॥ १७ ॥
ໃຈທີ່ບໍ່ຖືກຄວບຄຸມນີ້ແມ່ນສັດຕູໃຫຍ່ທີ່ສຸດຂອງຊີວະ; ຖ້າລະເລີຍຫຼືໃຫ້ໂອກາດ ມັນຈະແຂງແຮງຂຶ້ນແລະຊະນະ, ແມ່ນແຕ່ບໍ່ແທ້ກໍມີພະລັງ ແລະປິດບັງສະພາບແທ້ຂອງອາດມັນ. ໂອ ພະຣາຊາ, ຈົ່ງຊະນະໃຈນີ້ດ້ວຍອາວຸດແຫ່ງການຮັບໃຊ້ບາດບົວຂອງຄູວິນຍານ ແລະ ພຣະສີຫຣິ ດ້ວຍຄວາມລະມັດລະວັງ.
Frequently Asked Questions
He rejects it because such roles are grounded in bodily designation and social convention, not in ātma-tattva. From the standpoint of the Absolute Truth, pain/pleasure and hierarchy belong to the field of guṇa and karma; the realized person speaks from the level of the self and Bhagavān’s presence, not from temporary material relations.
When the mind is attached to sense enjoyment and shaped by lust and anger, it manufactures karma and compels the jīva into repeated bodies. When the same mind becomes detached from enjoyment and aligned with Kṛṣṇa consciousness—through devotion and disciplined attention—it ceases producing binding desires and becomes an instrument for realization, thus functioning as the cause of liberation.
They are (1) the individual living entity (jīva), the knower of a particular body/field, and (2) the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā/Nārāyaṇa/Vāsudeva, the all-pervading knower and controller present within all bodies. The chapter stresses the Lord’s self-effulgence, freedom from material change, and governance of all beings.
Jaḍa Bharata prescribes conquering the mind by the ‘weapon’ of service to the lotus feet of the spiritual master and the Supreme Personality of Godhead. The emphasis is careful, sustained guru-bhakti: devotion that disciplines attention, dissolves false ego, and reorients desire away from sense objects toward Bhagavān.