
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಭೋಜನು ಸಾರಸ್ವತನನ್ನು ವಸ್ತ್ರಾಪಥ-ಕ್ಷೇತ್ರ, ರೈವತಕ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಸುವರ್ಣರೇಖಾ’ ಎಂಬ ಜಲಧಾರೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಪಾವನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ–ವಿಷ್ಣು–ಶಿವರಲ್ಲಿ ಪರಮವಾಗಿ ಯಾರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ದೇವತೆಗಳು ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಸಮಾಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಾರಾಯಣನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾರಸ್ವತನು—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತೀರ್ಥವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯದ ಮಹಾಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನು ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಏಕತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದು ನಂತರ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಹರಿ ಪಾಲಕ, ರುದ್ರ ಸಂಹಾರಕ ಎಂಬ ಕಾರ್ಯವಿಭಾಗ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ರುದ್ರರ ನಡುವೆ ಅಗ್ರತೆಯ ವಿವಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಷ್ಣು ಮಧ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ಅದನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ—ಆದ್ಯನಾದ ಏಕ ಮಹಾದೇವನು ಸರ್ವಲೋಕಾತೀತನಾಗಿದ್ದರೂ ಜಗದಧಿಷ್ಠಾತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ವೇದಶೈಲಿಯ ಉಪನಾಮಗಳಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮುಂದಿನ ಸುವರ್ಣರೇಖಾ-ತೀರ್ಥೋತ್ಪತ್ತಿಯ ವಿವರಗಳಿಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 1
भोजराज उवाच । प्रभो सारस्वत मया श्रुतं माहात्म्यमुत्तमम् । वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य गिरे रैवतकस्य च
ಭೋಜರಾಜನು ಹೇಳಿದರು— ಹೇ ಪ್ರಭು ಸಾರಸ್ವತ! ನಾನು ವಸ್ತ್ರಾಪಥ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹಾಗೂ ರೈವತಕ ಗಿರಿಯ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ।
Verse 2
विशेषेण स्वर्णरेखाभवस्य च जलस्य च । इदानीं श्रोतुमिच्छामि तीर्थोत्पत्तिं वदस्व मे
ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣರೇಖಾಭವದ ಜಲದ ಕುರಿತು; ಈಗ ನಾನು ಈ ತೀರ್ಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ— ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ।
Verse 3
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां मध्ये कोऽयं व्यवस्थितः । केयं नदी स्वर्णरेखा सर्वपातकनाशिनी
ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವಾದಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನು ಯಾರು? ಮತ್ತು ಸರ್ವ ಪಾತಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ಸ್ವರ್ಣರೇಖಾ ನದಿ ಯಾವುದು?
Verse 4
कस्माद्ब्रह्मादया देवा अस्मिंस्तीर्थे समागताः । कथं नारायणो देवः स्वयमेव समागतः
ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವರುಗಳು ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು? ಮತ್ತು ದೇವ ನಾರಾಯಣನು ಸ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಂದನು?
Verse 5
हेमालयं परित्यज्य भवानी गिरिमूर्द्धनि । संस्थिता स्कन्दमादाय देवैरिन्द्रादिभिः सह
ಹೇಮಾಲಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಭವಾನೀ ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಳು; ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವರೊಂದಿಗೆ।
Verse 6
सारस्वत उवाच । शृणु सर्वं महाराज कथयिष्ये सविस्तरम् । येन वै कथ्यमानेन सर्वपापक्षयो भवेत्
ಸಾರಸ್ವತನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಮಹಾರಾಜ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳು; ನಾನು ವಿವರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವೆನು. ಇದರ ಕಥನ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಸರ್ವಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 7
पुरा ब्रह्मदिनस्यांते जगदेतच्चराचरम् । संहृत्य भगवान्रुद्रो ब्रह्मविष्णुपुरस्कृतः
ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಹ್ಮದಿನಾಂತದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣುಗಳು ಮುನ್ನಡೆಸಿರಲು ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನು ಈ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು.
Verse 8
तां च ते सकलां रात्रिमेकमूर्त्तिभवास्त्रयः । तिष्ठन्ति रात्रि पर्यन्ते पुनर्भिन्ना भवंति ते
ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಆ ಮೂವರು ಏಕಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಮತ್ತೆ ವಿಭಿನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ.
Verse 9
ब्रह्मविष्णुशिवा देवा रजःसत्त्वतमोमयाः । सृष्टिं करोति भगवान्ब्रह्मा पालयते हरिः
ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ದೇವರುಗಳು ರಜಸ್ಸು-ಸತ್ತ್ವ-ತಮಸ್ಸು ಗುಣಮಯರು. ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 10
सर्वं संहरते रुद्रो जगत्कालप्रमाणतः । तेनादौ भगवान्सृष्टो दक्षो नाम प्रजापतिः
ರುದ್ರನು ಜಗತ್ತಿನ ಕಾಲಪ್ರಮಾಣದಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದಕಾರಣ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ‘ದಕ್ಷ’ ಎಂಬ ಭಗವಾನ್ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು.
Verse 11
सर्वे संक्षेपतः कृत्वा ब्रह्माण्डं सचरा चरम् । भिन्ना देवास्त्रयो जाताः सत्यलोकव्यवस्थिताः
ಚರಾಚರ ಸಮೇತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ (ಪುನಃ ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿ) ಮಾಡಿ, ಮೂರು ದೇವರುಗಳು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಜನಿಸಿ ಸತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತರಾದರು.
Verse 12
त्रयो भुवं समासाद्य कौतुकाविष्टचेतसः । कैलासं ते गिरिवरं समारूढाः सुरेर्वृताः
ಆ ಮೂವರು ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟಚಿತ್ತರಾದರು; ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಆವರಿತರಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೈಲಾಸಗಿರಿಯನ್ನು ಏರಿದರು.
Verse 13
अहं ज्येष्ठो अहं ज्येष्ठो वादोऽभूद्ब्रह्मरुद्रयोः । तदा क्रुद्धो महादेवो ब्रह्माणं हन्तुमुद्यतः
‘ನಾನೇ ಜ್ಯೇಷ್ಠನು, ನಾನೇ ಜ್ಯೇಷ್ಠನು’ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮ-ರುದ್ರರ ನಡುವೆ ವಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾದೇವನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಉದ್ಯತನಾದನು.
Verse 14
विष्णुना वारितो ब्रह्मा न ते वादस्तु युज्यते । तत्त्वं नाहं यदा नेदं ब्रह्मांडं सचराचरम्
ವಿಷ್ಣುವು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಡೆದು ಹೇಳಿದನು—“ಈ ವಾದವು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವತಃ, ಚರಾಚರ ಸಮೇತ ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವೇ ಇಲ್ಲದಾಗ, ನಾನು (ಈ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಹಂಭಾವವಾಗಿ) ಇರಲಿಲ್ಲ…”
Verse 15
एक एव तदा देवो जले शेते महेश्वरः । जागर्ति च यदा देवः स्वेच्छया कौतुकात्ततः
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ದೇವನಾದ ಮಹೇಶ್ವರನು ಜಲದಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿದ್ದನು. ಆ ದೇವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ದಿವ್ಯ ಕೌತುಕದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಮುಂದಿನ ಲೀಲೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 16
अनेन त्वं कृतः पूर्वमहं पश्चात्त्वया कृतः । ब्रह्मांडं कूर्मरूपेण धृतमस्य प्रसादतः
ಅವನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನೀನು ಮೊದಲು ನಿರ್ಮಿತನಾದೆ; ನಂತರ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ನಿರ್ಮಿತನಾದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಕೂರ்மರೂಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವು ಧೃತವಾಯಿತು.
Verse 17
अनुप्रविष्टा ब्रह्मांडं प्रसादाच्छं करस्य च । सृष्टिस्त्वया कृता सर्वा मयि रक्षा व्यवस्थिता
ಶಂಕರನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತ; ಲೋಕಗಳ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 18
उदासीनवदासीनः संसारात्सारमीक्षते । एक एव शिवो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः
ಅವನು ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಆಸೀನನಾಗಿ ಸಂಸಾರದ ಸಾರವನ್ನು ನೋಡುವನು. ಏಕೈಕ ದೇವನು ಶಿವನೇ—ಸರ್ವವ്യാപಿ ಮಹೇಶ್ವರನು.
Verse 19
पितामहत्वं संजातं प्रसादाच्छंकरस्य ते । प्रसादयामास हरं श्रुत्वा ब्रह्मा वचो हरेः
ಶಂಕರನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಿತಾಮಹತ್ವ ಉಂಟಾಯಿತು. ಹರಿಯ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹರನಾದ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು.
Verse 20
अनादिनिधनो देवो बहुशीर्षो महाभुजः । इत्यादिवेदवचनैस्ततस्तुष्टो महेश्वरः । प्राह ब्रह्मन्वरं यत्ते वृणीष्व मनसि स्थितम्
“ದೇವನು ಅನಾದಿ-ಅನಂತ, ಬಹುಶಿರಸ್ಸುಳ್ಳವನು, ಮಹಾಬಾಹು”—ಇತ್ಯಾದಿ ವೇದವಚನಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮಹೇಶ್ವರನು ತೃಪ್ತನಾದನು. ನಂತರ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ—“ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ವರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡು” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.