Shukla Yajur Veda — Adhyaya 18, Mantra 73
Rishi: Agni/Vaiśvānara hymn tradition
Devata: Agni (Vaiśvānara)
Chandas: Triṣṭubh (probable; requires full syllable audit)
Samhita Patha (Devanagari)
पृ॒ष्टो दि॒वि पृ॒ष्टो अ॒ग्निः पृ॑थि॒व्यां पृ॒ष्टो विश्वा॒ ओष॑धी॒रा वि॑वेश । वै॒श्वा॒न॒रः सह॑सा पृ॒ष्टो अ॒ग्निः स नो॒ दिवा॒ स रि॒षस्पा॑तु॒ नक्त॑म् ॥
Transliteration
pṛṣṭó diví pṛṣṭó agníḥ pṛthivyā́ṃ pṛṣṭó víśvā oṣádhīr ā́ viveśa | vaiśvānaráḥ sáhasā pṛṣṭó agníḥ sá no divā́ sá riṣás pātu náktam ||
Translation
ದಿವಿಯಲ್ಲಿ ಛಿಂಡಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಛಿಂಡಲ್ಪಟ್ಟವನು ಅಗ್ನಿ; ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಛಿಂಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಓಷಧಿಗಳೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವೈಶ್ವಾನರನು, ಸಹಸದಿಂದ ಛಿಂಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಅಗ್ನಿ—ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯಿಂದ ಕಾಪಾಡಲಿ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಪಾಡಲಿ.
Padapatha (Word Analysis)
पृष्टः । दिवि । पृष्टः । अग्निः । पृथिव्याम् । पृष्टः । विश्वाः । ओषधीः । आ । विवेश । वैश्वानरः । सहसा । पृष्टः । अग्निः । सः । नः । दिवा । सः । रिषः । पातु । नक्तम् ।
Word by Word
पृष्टःpraised/asked-for; (here) ‘invoked/celebrated’
पृष्टः:
Kartā (अग्निः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (√पृछ् ‘पूछना’ से निष्पन्न कृदन्त/विशेषण) अथवा √पृष् ‘छिड़कना/सिंचना’ परम्परागत वैदिक प्रयोग
दिविin heaven
दिवि:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootद्यु/दिव् (प्रातिपदिक: दिव्/द्यौः)
पृष्टःinvoked/celebrated
पृष्टः:
Kartā (अग्निः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (कृदन्त-विशेषण)
अग्निःAgni (fire)
अग्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
पृष्टःinvoked/celebrated
पृष्टः:
Kartā (अग्निः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (कृदन्त-विशेषण)
पृथिव्याम्on earth
पृथिव्याम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
पृष्टःinvoked/celebrated
पृष्टः:
Kartā (अग्निः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (कृदन्त-विशेषण)
विश्वाःall
विश्वाः:
Kartā (ओषधीः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootविश्व (सर्व/विशेषण-प्रातिपदिक)
ओषधीःplants/herbs
ओषधीः:
Kartā
TypeNoun
Rootओषधि (प्रातिपदिक)
आtowards, into
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग)
विवेशhas entered/pervaded
विवेश:
Kriyā
TypeVerb
Root√विश् (प्रवेशने)
वैश्वानरःVaiśvānara (Agni as ‘belonging to all men’)
वैश्वानरः:
Kartā (अग्निः का नाम)
TypeNoun
Rootवैश्वानर (प्रातिपदिक; ‘विश्वानर’ से)
सहसाwith might/force
सहसा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootसहस् (प्रातिपदिक)
पृष्टःinvoked/celebrated
पृष्टः:
Kartā (अग्निः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (कृदन्त-विशेषण)
अग्निःAgni
अग्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
नःfor us/our
नः:
Sampradāna (हितार्थे)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम)
दिवाby day
दिवा:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootदिव्/दिवा (अव्यय; ‘by day’)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
रिषःof harm/injury
रिषः:
Apādāna (रक्षणे—‘from harm’)
TypeNoun
Rootरिष्/रिष (प्रातिपदिक; ‘हानि/क्षति’)
पातुmay (he) protect
पातु:
Kriyā
TypeVerb
Root√पा (रक्षणे)
नक्तम्by night
नक्तम्:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootनक्तम् (अव्यय)
Entities Mentioned
A
AgniV
Vaiśvānara (Agni as Universal Fire)O
Oṣadhīḥ (Plants/Herbs)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes