व्यासशौनकादिसंवादः | Vyāsa–Śaunaka and the Sages: Opening Dialogue of the Kailāsa-saṃhitā
ಅಧ್ಯಾಯ ೧ ಕೈಲಾಸ-ಸಂಹಿತೆಯ ಪಾಠ್ಯಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪುರಾಣೋಚಿತ ಸಂವಾದ-ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶೈವ ಮಂಗಳ/ನಮಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಉಮಾಸಹಿತ ಸಾಂಬ ಶಿವನು ಗಣಪರಿವೃತನಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಪ್ರಳಯಗಳ ಪರಮ ಕಾರಣನೆಂದು ವಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅಧ್ಯಾಯನಾಮ ‘ವ್ಯಾಸ–ಶೌನಕಾದಿ-ಸಂವಾದ’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಕೈಲಾಸ-ಸಂಹಿತೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾ, ಪೂರ್ವಕಥೆಗಳ ರಸಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಶಿವತತ್ತ್ವಬೋಧ ಹೆಚ್ಚಾಗಬೇಕೆಂದು ಕೋರುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಸನು ಸ्नेಹಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಶಿವತತ್ತ್ವಕೇಂದ್ರಿತ ದಿವ್ಯ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಹಿಮಾಲಯದ ತಪಸ್ವಿ ಋಷಿಗಳು ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಹೋಗಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದು ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ವಿಶ್ವೇಶ/ತ್ರಿದಶೇಶ್ವರನ ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ವೇದಶೈಲಿಯ ಸ್ತುತಿ (ಶತರುದ್ರೀಯಪ್ರಾಯ) ಮಾಡಿ ಶಿವಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪಂಚಕ್ರೋಶ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ ದೇವದೇವ ಉಮಾಪತಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಿ-ಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ಇಂತೆ ವಕ್ತೃಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯ ಮೋಕ್ಷಭೂಗೋಳದಿಂದ ಸಂಹಿತೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Shlokas
Verse 1
नमः शिवाय साम्बाय सगणाय ससूनवे । प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थितत्यन्तहेतवे
ಅಂಬೆಯೊಡನೆ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಗಣಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನಾಗಿ, ಪುತ್ರಸಹಿತನಾಗಿ, ಪ್ರಧಾನ-ಪುರುಷಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ, ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಲಯಗಳ ಪರಮ ಕಾರಣನಾದ ಶ್ರೀಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । श्रुतोमासंहिता रम्या नानाख्यानसमन्विता । कैलाससंहिताम्ब्रूहि शिवतत्त्वविवर्द्धिनीम्
ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—ನಾನಾ ಆಖ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಮ್ಯ ಶ್ರುತೋಮಾ-ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಈಗ ಶಿವತತ್ತ್ವದ ಬೋಧವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವ ಕೈಲಾಸ-ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿರಿ।
Verse 3
व्यास उवाच । शृणुत प्रीतितो वत्साः कैलासाख्यां हि संहिताम् । शिवतत्त्वपरान्दिव्यां वक्ष्ये वः स्नेहतः पराम्
ವ್ಯಾಸರು ಹೇಳಿದರು—ವತ್ಸಗಳೇ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೈಲಾಸ ಎಂಬ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಶಿವತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪರವಾದ ಈ ದಿವ್ಯ ಪರಮೋಪದೇಶವನ್ನು ನಾನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಿಮಗೆ ಹೇಳುವೆನು।
Verse 4
हिमवच्छिखरे पूर्व्वं तपस्यन्तो महौजसः । वाराणसीङ्गन्तुकामा मुनयः कृतसम्विदः
ಹಿಂದೆ ಹಿಮವತ್ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹೌಜಸ್ವಿ ಮುನಿಗಳು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಪರಸ್ಪರ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವರು ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಹೋಗಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದರು।
Verse 5
निर्गत्य तस्मात्सम्प्राप्य गिरेः काशीं समाहिताः । स्नातव्यमेवेति तदा ददृशुर्मणिकर्णिकाम्
ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಟು ಅವರು ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತರಾಗಿ ಗಿರಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಕಾಶಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ‘ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲೇಬೇಕು’ ಎಂಬ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಆಗ ಪಾವನ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ಅವರು ದರ್ಶಿಸಿದರು.
Verse 6
तत्र स्नात्वा सुसन्तप्य देवादीनथ जाह्नवीम् । दृष्ट्वा स्नात्वा मुनीशास्ते विश्वेशं त्रिदशेश्वरम्
ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ನೆರವೇರಿಸಿ, ದೇವರಿಗೂ ಆಶ್ರಯವಾದ ಜಾಹ್ನವೀ (ಗಂಗೆ)ಯನ್ನು ಮುನಿಗಳು ದರ್ಶನಮಾಡಿದರು. ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪುನಃ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅವರು ವಿಶ್ವೇಶ—ತ್ರಿದಶಾಧಿಪತಿ, ಲೋಕೇಶ್ವರ ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು.
Verse 7
नमस्कृत्याथ सम्पूज्य भक्त्या परमयान्विताः । शतरुद्रादिभिः स्तुत्वा स्तुतिभिर्व्वेदपारगाः
ನಂತರ ಅವರು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ, ಶತರುದ್ರೀಯಾದಿ ವೇದಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು.
Verse 8
आत्मानं मेनिरे सर्वे कृतार्था वयमित्युत । शिवप्रीत्या सुपूर्णार्थाश्शिवभक्तिरतास्सदा
ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ—“ನಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಶಿವಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ಗುರಿಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆರವೇರಿದವು; ಅವರು ಸದಾ ಶಿವಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ರತರಾಗಿದ್ದರು.
Verse 10
तस्मिन्नवसरे सूतं पञ्चक्रोशदिदृक्षया । गत्वा समागतं वीक्ष्य मुदा ते तं ववन्दिरे । सोपि विश्वेश्वरं साक्षाद्देवदेवमुमापतिम् । नमस्कृत्याथ तैस्साकम्मुक्तिमण्डपमाविशत्
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಂಚಕ್ರೋಶ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸೂತನು ಬಂದನು. ಅವನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ವಂದಿಸಿದರು. ಸೂತನು ಕೂಡ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ—ದೇವದೇವ, ಉಮಾಪತಿ—ಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಿಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
Verse 11
तत्रासीनम्महात्मानं सूतम्पौराणिकोत्तमम् । अर्घ्यादिभिस्तदा सर्व्वे मुनयस्समुपाचरन्
ಅಲ್ಲಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ಸೂತ—ಪೌರಾಣಿಕ ವಕ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ—ಅವನನ್ನು ಆಗ ಎಲ್ಲಾ ಮುನಿಗಳು ಅರ್ಘ್ಯಾದಿ ಅರ್ಪಣೆಗಳಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು.
Verse 12
ततः सूतः प्रसन्नात्मा मुनीनालोक्य सुव्रतान् । पप्रच्छ कुशलान्तेपि प्रोचुः कुशलमात्मनः
ಆಗ ಪ್ರಸನ್ನಹೃದಯನಾದ ಸೂತನು ಸುವ್ರತಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರ ಕುಶಲಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದನು; ಅವರು ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಕುಶಲವನ್ನೇ ಹೇಳಿದರು।
Verse 13
ते तु संहृष्टहृदयं ज्ञात्वा तं वै मुनीश्वराः । प्रणवार्थावगत्यर्थमूचुः प्रास्ताविकं वचः
ಆದರೆ ಮುನೀಶ್ವರರು ಅವನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಅರ್ಥವು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾವನಾರೂಪವಾದ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು।
Verse 14
मुनय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग सूत पौराणिकोत्तम । धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि सर्वविज्ञान सागरः
ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ವ್ಯಾಸಶಿಷ್ಯ ಮಹಾಭಾಗ ಸೂತ, ಪೌರಾಣಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನೀನು ಧನ್ಯನು; ನೀನು ಶಿವಭಕ್ತನು, ಸಮಸ್ತ ವಿದ್ಯಾಜ್ಞಾನಗಳ ಸಾಗರನು।
Verse 15
भवन्तमेव भगवान्व्यासस्सर्वजगद्गुरुः । अभिषिच्य पुराणानां गुरुत्वे समयोजयत्
ಸರ್ವಜಗದ್ಗುರು ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸರು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತ್ವದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದರು।
Verse 16
तस्मात्पौराणिकी विद्या भवतो हृदि संस्थिता । पुराणानि च सर्वाणि वेदार्थम्प्रवदन्ति हि
ಆದ್ದರಿಂದ ಪೌರಾಣಿಕ ವಿದ್ಯೆ ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಪುರಾಣಗಳೂ ವೇದಾರ್ಥವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಜೀವವನ್ನು ಪರಮಪತಿ ಶಿವನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ।
Verse 17
वेदाः प्रणवसम्भूताः प्रणवार्थो महेश्वरः । अतो महेश्वरस्थानं त्वयि धिष्ण्यम्प्रतिष्ठितम्
ವೇದಗಳು ಪ್ರಣವ (ಓಂ)ದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು; ಆ ಪ್ರಣವದ ಪರಮಾರ್ಥ ಸ್ವಯಂ ಮಹೇಶ್ವರನೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನ ಪವಿತ್ರ ಆಸನವು ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಅವರ ಅಭಿಷಿಕ್ತ ಧಾಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 18
त्वन्मुखाब्जपरिस्यन्दन्मकरंदे मनोहरम् । प्रणवार्थामृतं पीत्वा भविष्यामो गतज्वराः
ನಿನ್ನ ಮುಖಕಮಲದಿಂದ ಹರಿಯುವ ಮನೋಹರ ಮಕರಂದದಂತೆ, ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಅರ್ಥಾಮೃತವನ್ನು ಪಾನಮಾಡಿ ನಾವು ಜ್ವರರಹಿತರಾಗುವೆವು; ಅಂತರತಾಪ ಶಮಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 19
विशेषतो गुरुस्त्वं हि नान्योऽस्माकं महामते । परं भावं महेशस्य परया कृपया वद
ಓ ಮಹಾಮತೇ, ನಿಜವಾಗಿ ನೀನೇ ನಮ್ಮ ಗುರು; ನಮಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಪರಮ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮಹೇಶ (ಶಿವ)ನ ಪರಮ ಭಾವ—ಅಂತರಸತ್ಯ—ನಮಗೆ ಹೇಳು.
Verse 20
इति तेषां वचः श्रुत्वा सूतो व्यासप्रियस्सुधीः । गणेशं षण्मुखं साक्षान्महेशानं महेश्वरीम्
ಆ ಋಷಿಗಳ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ವ್ಯಾಸಪ್ರಿಯನಾದ ವಿವೇಕಿ ಸೂತನು ಮೊದಲು ಗಣೇಶನಿಗೂ ಷಣ್ಮುಖನಿಗೂ, ನಂತರ ಸాక్షಾತ್ ಮಹೇಶಾನ (ಶಿವ) ಹಾಗೂ ಮಹೇಶ್ವರಿ (ಪಾರ್ವತಿ)ಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.
Verse 21
शिलादतनयं देवं नन्दीशं सुयशापतिम् । सनत्कुमारं व्यासं च प्रणिपत्येदमब्रवीत्
ಶಿಲಾದನ ಪುತ್ರನಾದ ದಿವ್ಯ ನಂದೀಶ—ಸುಯಶಸ್ಸಿನ ಅಧಿಪತಿ—ಹಾಗೂ ಸನತ್ಕುಮಾರ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಸರಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ಅವನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 22
सूत उवाच । साधुसाधु महाभागा मुनयः क्षीणकल्मषाः । मतिर्दृढतरा जाता दुर्लभा सापि दुष्कृताम्
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ಸಾಧು, ಸಾಧು! ಮಹಾಭಾಗ್ಯ ಮುನಿಗಳೇ, ನಿಮ್ಮ ಕಲ್ಮಷಗಳು ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡಿವೆ. ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ದೃಢವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಕಲ್ಪ ಉದಯಿಸಿದೆ; ದುಷ್ಕೃತಭಾರದಿಂದ ಬಳಲುವವರಿಗೆ ಅಂಥ ಸ್ಥಿರಮತಿ ನಿಜಕ್ಕೂ ದುರ್ಲಭ.
Verse 23
पाराशर्येण गुरुणा नैमिषारण्यवासिनाम् । मुनीनामुपदिष्टं यद्वक्ष्ये तन्मुनिपुंगवाः
ಹೇ ಮುನಿಪುಂಗವರೇ! ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಪಾರಾಶರ್ಯ ಗುರುವು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ನಾನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
Verse 24
यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्भवेन्नृणाम् । सावधाना भवन्तोद्य शृण्वन्तु परया मुदा
ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶಿವಭಕ್ತಿ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ಇಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೇಳಿರಿ.
Verse 25
स्वारोचिषेन्तरे पूर्वं तपस्यंतो दृढव्रताः । ऋषयो नैमिषारण्ये सर्वसिद्धनिषेविते
ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ, ದೃಢವ್ರತಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ಸರ್ವಸಿದ್ಧರು ಸೇವಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 26
दीर्घसत्रं वितन्वन्तो रुद्रमध्वरनायकम् । प्रीणयन्तः परं भावमैश्वर्य्यं ज्ञातुमिच्छवः
ಪರಮ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿ ಅವರು ದೀರ್ಘಸತ್ರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಅಧ್ವರದ ನಾಯಕನಾಗಿ ರುದ್ರನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಪರಮ ಭಾವದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಪ್ರೀಣಿಸಿದರು।
Verse 27
निवसन्ति स्म ते सर्वे व्यासदर्शनकांक्षिणः । शिवभक्तिरता नित्यं भस्मरुद्राक्षधारिणः
ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ವ್ಯಾಸದರ್ಶನದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ನಿತ್ಯ ಶಿವಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗಿ ಭಸ್ಮ ಮತ್ತು ರುದ್ರಾಕ್ಷ ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 28
तेषां भावं समालोक्य भगवान्बादरायणः । प्रादुर्बभूव सर्वात्मा पराशरतपःफलम्
ಅವರ ಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿ, ಸರ್ವಾತ್ಮನಾದ ಭಗವಾನ್ ಬಾದರಾಯಣನು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನು—ಪರಾಶರನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.
Verse 29
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रहृष्टवदनेक्षणाः । अभ्युत्थानादिभिस्सर्वैरुपचारैरुपाचरन्
ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದ ಮುಖ-ನೇತ್ರಗಳವರಾಗಿ ಎದ್ದರು. ನಿಂತು ಸ್ವಾಗತಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಗೌರವೋಪಚಾರಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರು।
Verse 30
सत्कृत्य प्रददुस्तस्मै सौवर्णं विष्टरं शुभम् । सुखोपविष्टः स तदा तस्मिन्सौवर्णविष्टरे । प्राह गंभीरया वाचा पाराशर्य्यो महामुनिः
ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ ಅವರು ಅವರಿಗೆ ಶುಭವಾದ ಸ್ವರ್ಣಾಸನವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಆ ಸ್ವರ್ಣಾಸನದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಆಸೀನನಾಗಿ ಮಹಾಮುನಿ ಪಾರಾಶರ್ಯ (ವ್ಯಾಸ) ಗಂಭೀರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದರು।
Verse 31
व्यास उवाच । कुशलं किं नु युष्माकम्प्रब्रूतास्मिन्महामखे । अर्चितं किं नु युष्माभिस्सम्यगध्वरनायकः
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ಕುಶಲವಾಗಿದ್ದೀರಾ? ಮತ್ತು ಅಧ್ವರನಾಯಕನಾದ ಪ್ರಭುವನ್ನು ನೀವು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಅರ್ಚಿಸಿದ್ದೀರಾ?
Verse 32
किमर्थमत्र युष्माभिरध्वरे परमेश्वरः । स्वर्चितो भक्तिभावेन साम्बस्संसारमोचकः
ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನೀವು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ—ಉಮಾಸಹಿತ ಶಂಭು, ಸಂಸಾರಮೋಚಕ ಸಾಂಬ—ಅವನನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಚಿಸಿದ್ದೀರಿ?
Verse 33
युष्मत्प्रवृत्तिर्मे भाति शुश्रूषा पूर्वमेव हि । परभावे महेशस्य मुक्तिहेतोश्शिवस्य च
ನಿಮ್ಮ ವರ್ತಮಾನ ಆಚರಣೆ ನನಗೆ ಸೇವೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಶುಶ್ರೂಷೆಯ ಭಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದು ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಇದೆ. ಮುಕ್ತಿಹೇತು ಮಹೇಶ—ಶಿವನ ಮೇಲಿನ ಪರಾಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಮೋಕ್ಷ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 34
एवमुक्ता मुनीन्द्रेण व्यासेनामिततेजसा । मुनयो नैमिषारण्यवासिनः परमौजसः
ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮುನೀಂದ್ರ ವ್ಯಾಸನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪರಮ ಓಜಸ್ವಿ ಮುನಿಗಳು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳತೊಡಗಿದರು।
Verse 35
प्रणिपत्य महात्मानं पाराशशर्य्यं महामुनिम् । शिवानुरागसंहृष्टमानसं च तमब्रुवन्
ಶಿವಾನುರುಗದಿಂದ ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮಹಾಮುನಿ ಪಾರಾಶರ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ಮುನಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದರು।
Verse 36
मुनय ऊचुः । भगवन्मुनिशार्दूल साक्षान्नारायणांशज । कृपानिधे महाप्राज्ञ सर्वविद्याधिप प्रभो
ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—ಭಗವನ್, ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ! ನೀವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನಾರಾಯಣಾಂಶಜ. ಕೃಪಾನಿಧೇ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ, ಪ್ರಭೋ—ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಧಿಪತಿ!
Verse 37
त्वं हि सर्वजगद्भर्तुर्महा देवस्य वेधसः । साम्बस्य सगणस्यास्य प्रसादानां निधिस्स्वयम्
ಸರ್ವಜಗದ್ಭರ್ತ ಮಹಾದೇವ ವേധಸ, ಗಣಸಹಿತ ಸಾಂಬ ಶಿವ—ಅವನ ಪ್ರಸಾದರೂಪ ಅನುಗ್ರಹವರಗಳ ನಿಧಿ ನೀವೇ ಸ್ವಯಂ.
Verse 38
त्वत्पादाब्जरसास्वादमधुपायितमानसाः । कृतार्था वयमद्यैव भवत्पादाब्जदर्शनात्
ನಿನ್ನ ಪಾದಪದ್ಮರಸದ ಆಸ್ವಾದದಿಂದ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಜೇನಿನಂತೆ ಮಧುರಗೊಂಡಿವೆ. ನಿನ್ನ ಪಾದಪದ್ಮದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಇಂದು ನಾವು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿದ್ದೇವೆ।
Verse 39
त्वदीयचरणाम्भोजदर्शनं खलु पापिनाम् । दुर्लभं लब्धमस्माभिस्त्वस्मात्सुकृतिनो वयम्
ನಿನ್ನ ಚರಣಾಂಭೋಜದರ್ಶನ ಪಾಪಿಗಳಿಗೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ದುರ್ಲಭ. ಆದರೂ ನಾವು ಅದನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇವೆ; ಹೀಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಾವು ಸುಕೃತಿಗಳು, ಧನ್ಯರು।
Verse 40
अस्मिन्देशे महाभाग नैमिषारण्यसंज्ञके । दीर्घसत्रान्वितास्सर्वे प्रणवार्थप्रकाशकाः
ಓ ಮಹಾಭಾಗ! ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯವೆಂಬ ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ದೀರ್ಘ ಸತ್ರಯಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು, ಪ್ರಣವ ‘ಓಂ’ನ ಅಂತರಾರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ।
Verse 41
श्रोतव्यः परमेशान इति कृत्वा विनिश्चिताः । परस्परं चिन्तयन्तः परं भावं महेशितु
“ಪರಮೇಶಾನನ ವಚನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಬೇಕು” ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಿ, ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಮಹೇಶ್ವರನ ಪರಮ ಭಾವವನ್ನೂ ಅಂತರಂಗ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೂ ಧ್ಯಾನಿಸಿದರು.
Verse 42
अज्ञातवन्त एवैते वयं तस्माद्भवान्प्रभो । छेत्तुमर्हति तान्सर्वान्संशयानल्पचेतसाम्
ನಾವು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೇ; ಆದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರಭೋ, ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನೀವು ಕತ್ತರಿಸಿ ನಿವಾರಿಸಬೇಕು.
Verse 43
त्वदन्यः संशयस्यास्यच्छेत्ता न हि जगत्त्रये । तस्मादपारगंभीरव्यामोहाब्धौ निमज्जतः
ನಿನ್ನ ಹೊರತು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ನಿವಾರಿಸುವವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು—ಕರೆಯಿಲ್ಲದ, ಗಂಭೀರ ಮೋಹಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವವನು—ನಿನ್ನ ಶರಣಾಗುತ್ತೇನೆ.
Verse 44
तारयस्व शिवज्ञानपोतेनास्मान्दयानिधे । शिवसद्भक्तितत्त्वार्थं ज्ञातुं श्रद्धालवो वयम्
ಹೇ ದಯಾನಿಧೇ! ಶಿವಜ್ಞಾನವೆಂಬ ದೋಣಿಯಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ದಾಟಿಸು. ನಾವು ಶ್ರದ್ಧಾಳುಗಳು; ಶಿವನ ಸತ್ಯಭಕ್ತಿಯ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ.
Verse 45
एवमभ्यर्थितस्त मुनिभिर्वेदपारगैः । सर्ववेदार्थविन्मुख्यः शुकतातो महामुनिः । वेदान्तसारसर्वस्वं प्रणवं परमेश्वरम्
ಈ ರೀತಿ ವೇದಪಾರಂಗತ ಮುನಿಗಳಿಂದ ವಿನಂತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಎಲ್ಲಾ ವೇದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾದ ಶುಕನ ತಂದೆ ಮಹಾಮುನಿ (ವ್ಯಾಸ) ವೇದಾಂತಸಾರದ ಸರ್ವಸ್ವವಾದ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಣವವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು.
Verse 46
ध्यात्वा हृत्कर्णिकामध्ये साम्बं संसारमोचकम् । प्रहृष्टमानसो भूत्वा व्याजहार महामुनि
ಹೃದಯಕಮಲದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಸಂಸಾರಬಂಧನಮೋಚಕ ಶಕ್ತಿಸಹಿತ ಸಾಂಬ ಶಿವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಮಹಾಮುನಿ ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾಗಿ ನಂತರ ವಚನ ಹೇಳಿದರು।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic ‘leelā,’ the chapter’s primary argument is structural and theological: it authorizes the Kailāsa-saṃhitā by establishing a dialogue lineage (sages → Vyāsa → Sūta context) and by grounding Śiva’s supremacy as the causal principle of sarga-sthiti-laya, validated through Kāśī-based ritual encounter.
They encode liberation as ‘mapped’ sacred space: Maṇikarṇikā functions as a purification-and-transition node (snāna + darśana), pañcakrośa signals the bounded sacred jurisdiction of Kāśī, and the Mukti-maṇḍapa symbolizes institutionalized salvation discourse—where correct praise, worship, and teaching converge into a formal soteriological gateway.
Śiva appears as Sāmbā/Umāpati (relational completeness with Umā), Viśveśa (cosmic lordship), and Tridaśeśvara (sovereignty over the devas). Together these titles link metaphysics (supreme cause) to ritual accessibility (worship-worthy Lord encountered in Kāśī).