Sarga 77
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
युद्धकाण्ड
ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ೭೭ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಸಹೋದರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ನಿಕುಂಭನು ಕ್ರೋಧೋನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ವಾನರ-ನಾಯಕತ್ವದ ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಮಹೇಂದ್ರಶಿಖರದಂತೆ ಕಾಣುವ ಮಂಗಳಕರ ಪರಿಘ (ಕಬ್ಬಿಣದ ಗದೆ)ವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಅತಿ ವೇಗದಿಂದ ಸುತ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ವೇಗಕ್ಕೆ ಆಕಾಶವೇ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಇದು ಭೀತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮನೋಯುದ್ಧ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ಭಯದಿಂದ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸ್ಥಬ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮನೋಬಲದ ಮಹತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವೇಳೆ ಹನುಮಂತನು ಮಾತ್ರ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತು ವಕ್ಷಸ್ಥಲವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ನಿಕುಂಭನ ಪರಿಘಪ್ರಹಾರ ತಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಗದೆ ಚೂರುಚೂರಾಗುತ್ತದೆ; ಹನುಮಂತನ ಅತಿಮಾನವ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಬಲಪ್ರಯೋಗದ ವ್ಯರ್ಥತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಭೀಕರ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನಿಕುಂಭನು ಹಿಡಿದು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋದರೂ ಬಂಧಿತನಾಗಿಯೇ ಮತ್ತೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹನುಮಂತನು ನಿಕುಂಭನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವಿ, ಅವನ ವಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಹಾರಿ, ಬಲದಿಂದ ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಮಡಚಿ ಮುರಿದು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಭಯ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಬಳಿಕ ಕಥೆ ರಾಮ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸವೀರ (ಮಕರ)ನೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುವ ಸಂಘರ್ಷದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
निकुम्भोभ्रातरंदृष्टवासुग्रीवेणनिपातितम् ।प्रदहन्निवकोपेनवानरेन्द्रमवैक्षत ।।।।
ನಿಕುಂಭನು ಸುಗ್ರೀವನು ಪಾತಿತಗೊಳಿಸಿದ ತನ್ನ ಸಹೋದರನನ್ನು ಕಂಡು, ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ದಹಿಸುವವನಂತೆ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ನೋಡಿದನು.
Verse 2
ततस्स्रग्दामसन्नद्धंदत्तपञ्चाङ्गुलंशुभम् ।आददेपरिघंवीरोमहेन्द्रशिखरोपमम् ।।।।
ನಂತರ ಸ್ರಗ್ದಾಮದಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾದ ಆ ವೀರನು, ಶುಭವಾದ ಐದು ಅಂಗುಲ ಅಗಲದ ಪರಿಘವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು—ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತೆ ಭಾಸಿಸುವ ಭಯಂಕರ ಆಯುಧವನ್ನು.
Verse 3
हेमपट्टपरिक्षिप्तंवज्रविद्रुमभूषितम् ।यमदण्डोपमंभीमंरक्षसांभयनाशनम् ।।।।
ಅದು ಸ್ವರ್ಣಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಬಿಗಿದಿದ್ದು, ವಜ್ರ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಳದಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಯಮದಂಡದಂತೆ ಭೀಕರ—ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಶಸ್ತ್ರವಾಗಿತ್ತು.
Verse 4
तमाविध्यमहातेजाश्शक्रध्वजसमंतदा ।निननादविवृत्तास्योनिकुम्भोभीमविक्रमः ।।।।
ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಭೀಮವಿಕ್ರಮ ನಿಕುಂಭನು ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಆ ದೀಪ್ತ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಿ, ಬಾಯಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ತೆರೆದು ಗರ್ಜಿಸಿ, ಬಲದಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದನು.
Verse 5
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।।।
ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ವರ್ಣನಿಷ್ಕ, ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಗದಗಳು, ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಕುಂಡಲಗಳ ಜೋಡಿ ಮತ್ತು ವಿಚಿತ್ರ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾದ ನಿಕುಂಭನು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮಿಂಚು-ಗುಡುಗುಳ್ಳ ಮೇಘವು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 6
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।6.77.5।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।6.77.6।।
ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ವರ್ಣನಿಷ್ಕ, ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಗದಗಳು, ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಕುಂಡಲಗಳ ಜೋಡಿ ಮತ್ತು ವಿಚಿತ್ರ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾದ ನಿಕುಂಭನು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮಿಂಚು-ಗುಡುಗುಳ್ಳ ಮೇಘವು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 7
परिघाग्रेणपुष्पोटवातग्रथनिर्महात्मनः ।प्रजज्वालसघोषश्चविधूमइवपावकः ।।।।
ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಯೋಧನು ಪರಿಘದ ಅಗ್ರಭಾಗವನ್ನು ಭ್ರಮಣಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ಗಾಳಿಯ ಗುಂಟು-ವಂಟೋಳು ಸ್ಫೋಟಗೊಂಡಿತು; ಅದು ಘೋಷದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿ, ಧೂಮರಹಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು.
Verse 8
नगर्याविटपावत्यागन्धर्वभवनोत्तमैः ।सतारग्रहनक्षत्रंसचन्द्रंसमहाग्रहम् ।।।।निकुम्भपरिघाघूर्णंभ्रमतीवनभस्थ्सलम् ।
ವಿಟಪಾವತೀ ನಗರದಂತೆ ಗಂಧರ್ವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ, ತಾರೆ-ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಚಂದ್ರನೂ ಮಹಾಗ್ರಹಗಳೂ ಸಹಿತವಾದ ಆಕಾಶವು—ನಿಕುಂಭನ ಭ್ರಮಣಗೊಳ್ಳುವ ಪರಿಘದಿಂದ ಚಕ್ರವತ್ತಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು.
Verse 9
दुरासदश्चसञ्जज्ञेपरिघाभरणप्रभः ।।।।कपीनांसनिकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः ।
ಪರಿಘವೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಹೊರಸೂಸಿದ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ದುರಾಸದವಾಯಿತು; ವಾನರಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಕುಂಭನು ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಜ್ವಲಿಸಿ ನಿಂತನು.
Verse 10
राक्षसावानराश्चापि न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।।।हनूमांस्तुविवृत्योरस्तस्थौतस्याग्रतोबली ।
ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಭಯದಿಂದ ಚಲಿಸಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಬಲಶಾಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಎದೆ ಬಿಚ್ಚಿ ಅವನ ಎದುರು ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತನು.
Verse 11
परिघोपमबाहुस्तुपरिघंभास्करप्रभम् ।।।।बलीबलवतस्तस्यपातयामासवक्षसि ।
ಪರಿಘದಂತೆ ಭುಜಗಳಿದ್ದ ಆ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸನು, ಭಾಸ್ಕರಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪರಿಘವನ್ನು ಬಲವಂತ ಹನುಮಾನದ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ಬಲವಾಗಿ ಬೀಸಿದನು.
Verse 12
स्थिरेतस्योरसिव्यूढेपरिघश्शतधाकृतः ।।।।विकीर्यमाणस्सहसाउल्काशतमिवाम्बरे ।
ಅವನ ಸ್ಥಿರವಾದ ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಾಕಿದ ಕ್ಷಣವೇ ಪರಿಘವು ನೂರಾಗಿ ಚೂರುಚೂರಾಯಿತು; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೂರು ಉಲ್ಕೆಗಳು ಚದುರಿದಂತೆ ಸಹಸಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಿಮ್ಮಿತು.
Verse 13
स तुतेनप्रहारेणविचचालमहाकपिः ।।।।परिघेणसमाधूतोयथाभूमिचलेऽचलः ।
ಆ ಪರಿಘದ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದರೂ ಮಹಾಕಪಿ ಅಚಲನಾಗಿಯೇ ನಿಂತನು—ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿದರೂ ಪರ್ವತ ಅಚಲವಾಗಿರುವಂತೆ.
Verse 14
तथाभिहतस्तेनहनुमान् प्लवगोत्तमः ।।।।मुष्टिंसम्वर्तयामासबलेनातिमहाबलः ।
ಹೀಗೆ ಆಘಾತಗೊಂಡ ವಾನರೋತ್ತಮ ಹನುಮಾನ್, ಅತಿಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲದಿಂದ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 15
तमुद्यम्यमहातेजानिकुम्भोरसिवीर्यवान् ।।।।अभिचिक्षेपवेगेनवेगवान् वायुविक्रमः ।
ನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ವೀರ್ಯವಂತ, ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗವಂತನಾದ ಹನುಮಾನ್ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ವೇಗದಿಂದ ನಿಕುಂಭನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ಎಸೆದು ಹೊಡೆದನು.
Verse 16
ततःपुस्फोटचर्मास्यप्रसुस्राव च शोणितम् ।।।।मुष्टिनातेनसञ्जज्ञेमेघेविद्युदिवोत्थिता ।
ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವನ ಚರ್ಮ ಸಿಡಿದು ರಕ್ತ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು; ಆ ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಅದು ಮೋಡದಿಂದ ಮಿಂಚು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು.
Verse 17
सःतुतेनप्रहारेणनिकुम्भोविचचाल ह ।।।।स्वस्थश्चापिनिजग्राहहनूमन्तंमहाबलम् ।
ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದಲೂ ನಿಕುಂಭನು ಕುಸಿಯಲಿಲ್ಲ; ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿ, ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಹನುಮಾನನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು.
Verse 18
चुक्रुशुस्तदासङ्ख्येभीमंलङ्कानिवासिनः ।।।।निकुम्भेनोद्यतंदृष्टवाहनूमन्तंमहाबलम् ।
ಆಗ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಕುಂಭನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಹನುಮಾನನನ್ನು ಕಂಡು ಲಂಕಾನಿವಾಸಿಗಳು ಭೀತಿಯಿಂದ ಭೀಕರವಾಗಿ ಕೂಗಿದರು.
Verse 19
तदाह्रियमाणोऽपिकुम्भकर्णात्मजेन ह ।।।।आजघानानिलसुतोवज्रकल्पेनमुष्टिना ।
ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಪುತ್ರನು ಅವನನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅನಿಲಸುತನಾದ ಹನುಮಾನನು ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠೋರವಾದ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೊಡೆದನು.
Verse 20
आत्मानंमोक्षयित्वाथक्षितावभ्यवपद्यत ।।।।हनूमानुन्ममाथाशुनिकुम्भंमारुतात्मजः ।
ನಂತರ ತನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಾನನು ಭೂಮಿಗೆ ಜಿಗಿದು ಇಳಿದು ತಕ್ಷಣವೇ ನಿಕುಂಭನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಚಂಡವಾಗಿ ದಾಳಿ ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 21
निक्षिप्यपरमायत्तोनिकुम्भंनिष्पिपेष ह ।।।।उत्पत्यचास्यवेगेनपपातोरसिवीर्यवान् ।
ಅತಿಯಾದ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅವನು ನಿಕುಂಭನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿದನು; ಬಳಿಕ ವೇಗದಿಂದ ಜಿಗಿದು ಆ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಅವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು.
Verse 22
परिगृह्य च बाहुभ्यांपरिवृत्यशिरोधराम् ।।।।उत्पाटयामानशिरोभैरवंनदतोमहत् ।
ಎರಡು ಭುಜಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಂಠವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಭೀಕರವಾಗಿ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿಕುಂಭನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಹನುಮಾನನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದನು.
Verse 23
अथनिनदतिसादितेनिकुम्भेपवनसुतेनरणेबभूवयुद्धम् ।दशरथसुतराक्षसेन्द्रसून्वोर्भृशतरमागतरोषयोस्सुभीमम् ।।।।
ಆಮೇಲೆ ಪವನಪುತ್ರನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಿಕುಂಭನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಾಗ, ದಶರಥನಂದನನೂ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಪುತ್ರನೂ—ತೀವ್ರ ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತರಾಗಿ—ಪರಮ ಭೀಕರವಾದ ಘೋರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದರು.
Verse 24
व्यपेतेतुजीवेनिकुम्भस्यहृष्टाविनेदुःप्लवङ्गादिशस्सस्वनुश्च ।चचालेवचोर्वीपफालेवचद्यौर्भयंराक्षसानांबलंचाविवेश ।।।।
ನಿಕುಂಭನ ಪ್ರಾಣ ಹೊರಟಾಗ ವಾನರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದರು; ದಿಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿದಂತೆ, ಆಕಾಶ ಚೀರಿದಂತೆ ತೋಚಿತು; ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭಯ ಆವರಿಸಿತು.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s deliberate refusal to retreat when both armies are immobilized by fear; he absorbs the strike openly (showing his chest) and responds with measured, decisive force to neutralize a dangerous commander, reflecting duty-bound courage rather than reckless aggression.
Even without extended dialogue, the episode teaches that inner steadiness (dhairya) and trained strength can render intimidation ineffective; fear is shown as a collective contagion, while composure enables right action aligned with the larger dharmic objective.
The chapter uses landmark similes—Mahendra mountain, Indra’s banner and rainbow, and the celestial city Vitapavatī/Alakā—to scale the combat imagery; these references function as cultural indexing devices that place the duel within a cosmically resonant battlefield aesthetic.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.