Shloka 18

पुष्पकविमान-प्रस्थानम्

The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared

Devanagari script

न खल्वेतन्नकुर्यांतेवचनंराक्षसेश्वर ।तंतुमेभ्रातरंद्रष्टुंभरतंत्वरतेमनः ।।।।

Transliteration

na khalv etan na kuryāṃ te vacanaṃ rākṣaseśvara |

taṃ tu me bhrātaraṃ draṣṭuṃ bharataṃ tv ārate manaḥ ||

Translation

ಹೇ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ, ನಿನ್ನ ವಚನವನ್ನು ನಾನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನ ಸಹೋದರ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಲು ಆತುರಪಡುತ್ತದೆ.

Word by Word

• न: not
• न: Nishedha (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय (negation)

• खलु: indeed
• खलु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: खलु (अव्यय)
• Form: निश्चय/प्रत्ययार्थक अव्यय (indeed, surely)

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (acc. sg.); वाक्यांशविषय (this)

• न: not
• न: Nishedha (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय

• कुर्याम्: I would do
• कुर्याम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), उत्तमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• ते: your
• ते: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन (gen. sg.)

• वचनम्: word/command
• वचनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन (acc. sg.)

• राक्षस-ईश्वर: O lord of the Rakshasas
• राक्षस-ईश्वर: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; तत्पुरुषः (राक्षसानाम् ईश्वरः)

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (acc. sg.)

• तु: but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषार्थक अव्यय (but)

• मे: my
• मे: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन (gen. sg.)

• भ्रातरम्: brother
• भ्रातरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन (acc. sg.)

• द्रष्टुम्: to see
• द्रष्टुम्: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त infinitive (भावे), प्रयोजन (in order to see)

• भरतम्: Bharata
• भरतम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भरत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (acc. sg.)

• त्वरते: hastens
• त्वरते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √त्वर् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• मनः: mind
• मनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन (nom. sg.)

Context

"Ruler of Rakshasas! Not accepting your request will surely not happen. (but) my mind is hastening to see my brother Bharata."

Characters & Entities

• Rāma
• Vibhīṣaṇa
• Bharata
• Rākṣasas

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Balancing obligations: Rāma affirms respect for Vibhīṣaṇa’s request while also honoring familial duty and the urgency to reunite with Bharata.

What is the narrative situation?

With Laṅkā’s affairs settled, Rāma seeks permission to depart, driven by longing to meet Bharata.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s fidelity to relationships—both political (honoring Vibhīṣaṇa) and familial (yearning for Bharata).