Adhyaya 50
अध्याय ५०: उत्तरेण सह अर्जुनस्य रथप्रयाणे ध्वजचिह्नैः कौरवसेनानिर्देशः (Arjuna directs Uttara by identifying Kaurava commanders through banners)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Episode within Virāṭa-parva
Vaiśaṃpāyana describes the immediate aftermath of Karṇa’s withdrawal as Duryodhana and allied divisions continue a coordinated arrow-assault on the Pandava (Arjuna, still concealed). In response to the approaching formations, Prince Uttara—serving as charioteer—asks Arjuna which enemy division to enter. Arjuna then provides a structured tactical identification of key commanders by their visual insignia: he first points to Kṛpa’s position, then identifies Droṇa by the kamaṇḍalu emblem and prescribes a respectful, non-provocative maneuver (pradakṣiṇā) consistent with guru-ethics. He outlines a conditional engagement protocol—allowing Droṇa to strike first to avoid inciting personal anger—then notes Aśvatthāmā’s proximity. Arjuna proceeds to indicate Duryodhana by the elephant emblem, Karṇa by distinctive standards, and Bhīṣma by radiant armor and senior status, advising sequencing (to avoid obstruction) while maintaining chariot control. The chapter closes with Uttara swiftly driving Arjuna toward Kṛpa’s station, initiating the next phase of the engagement.
Chapter Arc: कौरव-सेना के बीच द्रोणपुत्र अश्वत्थामा का वचन उठता है—वीरता का असली माप शोर नहीं, सामर्थ्य है; जैसे रथकार अपने रथ की दृढ़ता का दावा करता है, वैसे ही युद्ध में पुरुषार्थ का दावा कर्म से सिद्ध होता है। → अश्वत्थामा कर्ण के आत्म-प्रशंसक दर्प को काटता है: बहुत-सी लड़ाइयाँ जीतना, धन पाना, शत्रु-सेना रौंदना—इनसे विद्वान पुरुष अपनी बड़ाई नहीं गाते; अग्नि बिना वाणी के जलती है, सूर्य मौन होकर चमकता है, पृथ्वी चुपचाप जगत धारण करती है। फिर वह कर्ण को चुनौती देता है—किस संग्राम में तुमने युधिष्ठिर को जीता? किसमें भीम को? किसमें इन्द्रप्रस्थ को? यह प्रश्न कर्ण की प्रतिष्ठा पर सीधा प्रहार बनकर सभा को गरमा देता है। → अश्वत्थामा निर्णायक घोषणा करता है कि कुन्तीपुत्र अर्जुन भय से कभी नहीं डिगेगा—न देवों से, न गन्धर्वों से, न असुरों-राक्षसों से। वह कर्ण को स्पष्ट कहता है कि अर्जुन पराक्रम और धनुर्विद्या में उससे विशिष्ट है, और युद्ध में वासुदेव-समान सहायक के साथ उसे कौन न पूजे। फिर दुर्योधन को भी कटाक्ष करता है: जैसे तुमने जुए में छल किया, इन्द्रप्रस्थ छीना, द्रौपदी को सभा में घसीटा—वैसे ही अब युद्ध में भी सौबल (शकुनि) की ‘सुरक्षा’ में लड़ो; यह व्यंग्य कौरव-नीति की नैतिक दरार को उजागर कर देता है। → अश्वत्थामा अंततः अपनी सीमा रेखा खींचता है—‘योधा चाहें तो लड़ें, पर मैं अर्जुन से नहीं लड़ूँगा’; और वह मत्स्य-राज्य के विरुद्ध इस गोहरण-यात्रा को भी तुच्छ ठहराता है, मानो कह रहा हो कि असली संकट मत्स्य नहीं, अर्जुन है। → कौरव-पक्ष के भीतर ही अर्जुन के भय/सम्मान का द्वंद्व तीव्र हो उठता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि अर्जुन के सामने कौन टिकेगा, और कर्ण-द्रोणपुत्र के इस वैचारिक टकराव का प्रभाव रणभूमि पर कैसे फूटेगा।
Shlokas
Verse 1
अऑडज आर (_) ऑपआ अपाय - जैसे कोई रथ बनानेवाला कारीगर रथ लाकर यह कहे कि मैंने इस दिव्य रथका निर्माण किया है। इसका प्रत्येक अंग सुदृढ़ है। इसपर बैठकर युद्ध करनेसे तुम देवताओंपर भी सर्वथा विजय पा सकोगे
ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಹೇಳಿದನು—“ಕರ್ಣಾ! ಇನ್ನೂ ನಾವು ಗೋವುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿಲ್ಲ; ಮತ್ಸ್ಯದೇಶದ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿಲ್ಲ; ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೂ ತಲುಪಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನೀನು ಏಕೆ ಇಷ್ಟು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಗರ್ವಿಸುತ್ತಿರುವೆ?”
Verse 2
संग्रामांश्च बहून् जित्वा लब्धवा च विपुलं धनम् | विजित्य च परां सेनां नाहु: किंचन पौरुषम्
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದರು—ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಅಪಾರ ಧನವನ್ನು ಪಡೆದು, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಜಯಿಸಿದರೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ವ್ಯರ್ಥ ಆತ್ಮಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿ ಮಾತಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯ ಮೌನವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭೂಮಿ ಮಾತಿಲ್ಲದೆ ಚರಾಚರ ಲೋಕವನ್ನೆಲ್ಲ ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಿಜವಾದ ಶೌರ್ಯವು ಬಡಾಯಿ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 3
दहत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णी भाति दिवाकर: । तूष्णीं धारयते लोकान् वसुधा सचराचरान्
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದರು—ಅಗ್ನಿ ಮಾತಿಲ್ಲದೆ ದಹಿಸುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯ ಮೌನವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭೂಮಿಯೂ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿ ಚರಾಚರ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನಿ ಪುರುಷನು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಅಪಾರ ಧನವನ್ನು ಪಡೆದು, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದರೂ ವ್ಯರ್ಥ ಆತ್ಮಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬಲದ ಪ್ರಮಾಣ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿದೆ, ಗರ್ವದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.
Verse 4
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि स्वयम्भुवा । धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन् न दुष्पति
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದರು—ಸ್ವಯಂಭೂ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಧನವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವವನಿಗೆ ದೋಷವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 5
अधीत्य ब्राह्मणो वेदान् याजयेत यजेत वा | क्षत्रियो धनुराश्रित्य यजेच्चैव न याजयेत्
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದರು—ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವೇದಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ತಾನೇ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲಿ ಅಥವಾ ಇತರರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಲಿ. ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಧನುಸ್ಸಿನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ—ಅಂದರೆ ರಕ್ಷಣಾ-ಶೌರ್ಯಧರ್ಮದಿಂದ—ಧನವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ ತಾನೇ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲಿ; ಆದರೆ ಇತರರ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಯಾಜಕನಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬಾರದು, ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅಧಿಕಾರ.
Verse 6
वैश्यो5धिगम्य वित्तानि ब्रह्मुकर्माणि कारयेत् । शूद्र: शुश्रूषणं कुर्यात् त्रिषु वर्णेषु नित्यश: । वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमास्थित:
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದರು—ವೈಶ್ಯನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಗಳಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿಸಲಿ. ಶೂದ್ರನು ಮೂರು ಮೇಲ್ವರ್ಗಗಳ प्रति ನಿತ್ಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ. ‘ವೈತಸೀ’ ವೃತ್ತಿ—ಬೆತ್ತದಂತೆ ಬಾಗುವ ವಿನಯ—ಅನುಸರಿಸಿ, ವಂದನೆ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ವಿಧೇಯತೆ ಮುಂತಾದ ಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಸದಾ ಅವರ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ನಿರಂತರ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ.
Verse 7
वर्तमाना यथाशास्त्र प्राप्प चापि महीमिमाम् । सत्कुर्वन्ति महाभागा गुरून् सुविगुणानपि
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದನು—ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಂತೆ ನಡೆಯುವ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ, ಸೌಭಾಗ್ಯವಂತ ಪುರುಷರು ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗದಿಂದ ಈ ಭೂಮಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರೂ, ಗುಣಹೀನ ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಪಡೆದ ರಾಜ್ಯದ ಕಾರಣ ಗುಣವಂತ ಹಿರಿಯ ಗುರುಗಳಿಗೂ ಅವಮಾನವಾಗುತ್ತಿದೆ.
Verse 8
प्राप्य द्यूतिन को राज्यं क्षत्रियस्तोष्टमर्हति । तथा नृशंसरूपो<यं धार्त॑राष्ट्रश्न निर्धण:
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದನು—ಜೂಜಿನಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ತೃಪ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು? ಆದರೂ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅದರಲ್ಲಿ ತಾನೇ ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಕ್ರೂರ, ಅವನು ನಿರ್ದಯ ಮತ್ತು ಅಧಮನು.
Verse 9
तथाधिगगम्य वित्तानि को विकत्थेद् विचक्षण: । निकृत्या वज्चनायोगैश्वरन् वैतंसिको यथा
ಇಂತಹ ವಂಚನೆಯಿಂದ ಪಡೆದ ಧನವನ್ನು ಪಡೆದು ಯಾವ ವಿವೇಕಿ ಹೆಮ್ಮೆಪಟ್ಟು ಡಂಗುರ ಹೊಡೆಯುವನು? ಹೇಗೆ ಒಂದು ಬೇಟೆಗಾರನು ಮೋಸ ಮತ್ತು ಕಪಟಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ವಂಚಕ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಧನ ಗಳಿಸಿ ಯಾವ ಜ್ಞಾನಿ ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವನು?
Verse 10
कतमद् द्वैरथं युद्ध यत्राजैषीर्धनंजयम् । नकुलं सहदेवं वा धन येषां त्वया हृतम्
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದನು—ಯಾವ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಧನಂಜಯನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದೆ? ಅಥವಾ ನಕುಲ-ಸಹದೇವರನ್ನು? ನೀನು ವಂಚಕ ಜೂಜಿನಿಂದ ಅವರ ಧನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡೆ; ಓ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನ—ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ನೀನು ಯಾವಾಗ ಜಯಿಸಿದ್ದೆ?
Verse 11
युधिष्ठिरो जित: कस्मिन् भीमश्च बलिनां वर: । इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन् संग्रामे निर्जितं पुरा
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದನು—ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ನೀನು ಯಾವ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಿದ್ದೆ? ಅಥವಾ ಬಲಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು? ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥವನ್ನು ನೀನು ಹಿಂದೆ ಯಾವ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದೆ? ಹೇಳು, ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನ!
Verse 12
तथैव कतमद् युद्ध यस्मिन् कृष्णा जिता त्वया । एकवस्त्रा सभां नीता दुष्टकर्मन् रजस्वला
ಹೇಳು—ಯಾವ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೃಷ್ಣಾ (ದ್ರೌಪದಿ)ಯನ್ನು ‘ಜಯಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀ? ದುಷ್ಟಕರ್ಮಿ ಪಾಪಾತ್ಮನೇ! ನೀನು ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಿಯಾದ, ರಜಸ್ವಲ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಅಸಹಾಯೆಯನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ರಾಜಸಭೆಗೆ ತಂದೆ.
Verse 13
मूलमेषां महत् कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा । कर्म कारयिथा: सूत तत्र कि विदुरो5ब्रवीत्
ಓ ಸೂತನೇ! ಸಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಚಂದನವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವವನಂತೆ, ಕಪಟ ದ್ಯೂತ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾ (ದ್ರೌಪದಿ)ಯ ಅಪಮಾನದಿಂದ ನೀನು ಈ ಪಾಂಡವರ ಬೇರುವನ್ನೇ ಕಡಿದುಹಾಕಿದೆ. ನೀನು ಅವರನ್ನು ದಾಸ-ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ವಿದುರನು ಏನು ಹೇಳಿದನು—ನೆನಪಿದೆಯೇ? ಆ ಜೂಜೇ ಕುರುಕುಲ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದನು.
Verse 14
यथाशक्ति मनुष्याणां शममालक्षयामहे । अन्येषामपि सत्त्वानामपि कीटपिपीलिकै: । द्रौपद्या: सम्परिकलेशं न क्षन्तुं पाण्डवो5हति
ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೆ—ಮಾನವರಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಇತರ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ, ಕೀಟ-ಪಿಪೀಲಿಕೆಗಳಲ್ಲೂ ಸಹ—ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸಹನೆಯ ಒಂದು ಮಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಗೆಂಟಾದ ಆ ಘೋರ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಪಾಂಡವ ಅರ್ಜುನನು ಎಂದಿಗೂ ಕ್ಷಮಿಸಲಾರನು.
Verse 15
क्षयाय धार्रराष्ट्राणां प्रादुर्भूतोी धनंजय: । त्वं पुन: पण्डितो भूत्वा वाचं वक्तुमिहेच्छसि
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರರ (ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರ) ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಧನಂಜಯನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ನೀನು ಪಂಡಿತನಂತೆ ನಟಿಸಿ ಈ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೀಯೆ.
Verse 16
धृतराष्ट्रके पुत्रोंका संहार करनेके लिये ही धनंजय प्रकट हुए हैं और एक तुम हो
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಧನಂಜಯನು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತನಂತೆ ನಟಿಸಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ. ವೈರವನ್ನೇ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುವ ಜಿಷ್ಣು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಉಳಿಸಿಬಿಡುವನೇ? ವೈರಿಗೆ ಪ್ರತಿದಾನ ಮಾಡಲು ತತ್ಪರನಾದ ಅರ್ಜುನನು ನಮ್ಮನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ನಾಶಮಾಡದೆ ಬಿಡುವನೇ?
Verse 17
नैष देवान् न गन्धर्वान् नासुरान् न च राक्षसान् | भयादिह न मुध्येत कुन्तीपुत्रो धनंजय:,यह कभी सम्भव नहीं है कि कुन्तीनन्दन अर्जुन भयके कारण देवता, गन्धर्व, असुर तथा राक्षसोंसे भी युद्ध न करें
ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಧನಂಜಯನು ಭಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳನ್ನಾಗಲಿ, ಗಂಧರ್ವರನ್ನಾಗಲಿ, ಅಸುರರನ್ನಾಗಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನಾಗಲಿ ಎದುರಿಸಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವನು ಎಂಬುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ.
Verse 18
यं यमेषो5तिसंक्रुद्धः संग्रामे निपतिष्यति । वृक्ष गरुत्मान् वेगेन विनिहत्य तमेष्यति
ಯಮೇಷ—ಅರ್ಜುನನು—ಅತಿಕ್ರೋಧದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮೇಲೆ ಧಾವಿಸಿದರೂ, ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ವೇಗದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ; ಗರುಡನು ಮರದ ಮೇಲೆ ಇಳಿದು ತನ್ನ ವೇಗದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುರಿದು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋಗುವಂತೆ.
Verse 19
त्वत्तो विशिष्ट वीयेंण धनुष्यमरराट्समम् | वासुदेवसमं युद्धे तं॑ पार्थ को न पूजयेत्
ಓ ಕರ್ಣಾ! ಅರ್ಜುನನು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನು, ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಸాక్షಾತ್ ವಾಸುದೇವ—ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಸಮಾನನು. ಅಂಥ ಪಾರ್ಥನನ್ನು ಯಾರು ಪೂಜಿಸಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸದೆ ಇರಬಲ್ಲರು?
Verse 20
देवं दैवेन युध्येत मानुषेण च मानुषम् । अस्त्रं हास्त्रेण यो हन्यात् कोर््डर्जुनेन सम: पुमान्
ದೇವನನ್ನು ದೈವೋಪಾಯದಿಂದ, ಮಾನವನನ್ನು ಮಾನವೋಪಾಯದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಅದರ ಪ್ರತಿಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ತಡೆದು ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪುರುಷನು ಯಾರು?
Verse 21
पुत्रादनन्तरं शिष्य इति धर्मविदो विदु: । एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डव:
ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವರು—ಮಗನ ನಂತರ ಶಿಷ್ಯನೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಪಾಂಡವ ಅರ್ಜುನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನು; ಆದ್ದರಿಂದ ದ್ರೋಣನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವೇ.
Verse 22
यथा त्वमकरोर््यूतमिन्द्रप्रस्थं यथा55हर: । यथा<5<नैषी: सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवम्
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದರು—ನೀನು ಜೂಜಿನ ಆಟವನ್ನು ಹೇಗೆ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದೆಯೋ, ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥವನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಸಿದುಕೊಂಡೆಯೋ, ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾ (ದ್ರೌಪದಿ)ಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಹೇಗೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದೆಯೋ—ಅದೇ ಮನೋಭಾವದಿಂದ, ದುರ್ಯೋಧನ, ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ಆ ಅಧರ್ಮಕೃತ್ಯಗಳ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ನೆರವು ಬೇಕೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ನಮ್ಮ ಸಹಾಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬೇಡ.
Verse 23
अयं ते मातुल: प्राज्ञ: क्षत्रधर्मस्य कोविद: | दुर्यूतदेवी गान्धार: शकुनिर्युध्यतामिह
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದರು—ಇಗೋ ನಿನ್ನ ಮಾವ ಶಕುನಿ—ಪ್ರಾಜ್ಞನು, ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನು. ಕಪಟದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಗಾಂಧಾರರಾಜ ಶಕುನಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ.
Verse 24
नाक्षान् क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च । ज्वलतो निशितान् बाणांस्तांस्तान् क्षिपति गाण्डिवम्
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದರು—ಗಾಂಡೀವವು ಅಕ್ಷಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವುದಿಲ್ಲ—ಕೃತವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ದ್ವಾಪರವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಮರುಮರು ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಜ್ವಲಂತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 25
न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गार्ध्रपक्षा: सुतेजना: । नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणा:
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದರು—ಗಾಂಡೀವದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಗಿಧ್ರಪಕ್ಷಗಳಿರುವ ತೇಜಸ್ವಿ ಬಾಣಗಳು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಶತ್ರುವಿನ ದೇಹವನ್ನು ಭೇದಿಸದೆ ಅವು ತಂಗುವುದಿಲ್ಲ—ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಚೀರಬಲ್ಲವು.
Verse 26
अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाग्निर्वडवामुख: । कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनंजय:
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದರು—ಅಂತಕ (ಯಮ), ಪವನ, ಮೃತ್ತು, ಹಾಗೆಯೇ ವಡವಾಮುಖಾಗ್ನಿ—ಇವರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಏನಾದರೂ ಉಳಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಕ್ರುದ್ಧ ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ) ಯಾವುದನ್ನೂ ಉಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 27
यथा सभायां दूत॑ त्वं मातुलेन सहाकरो: । तथा युध्यस्व संग्रामे सौबलेन सुरक्षित:
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಾವನೊಂದಿಗೆ ಪಾಶಕ್ರೀಡೆ ಆಡಿದಂತೆ, ಈಗ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಸೌಬಲ (ಶಕುನಿ)ನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ಬೇರೆ ಯಾರ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬೇಡ.
Verse 28
युध्यन्तां कामतो योधा नाहं योत्स्ये धनंजयम् । मत्स्यो हास्माभिरायो ध्यो यद्यागच्छेद् गवां पदम्
ಕೃಪನು ಹೇಳಿದನು—ಯೋಧರು ಇಚ್ಛಿಸಿದರೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ; ನಾನು ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ)ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ವೈರವೋ ಮತ್ಸ್ಯರಾಜನೊಂದಿಗೆ. ಅವನು ಗೋಶಿಬಿರಕ್ಕೆ (ಗವಾಂ ಪದ) ಬಂದರೆ, ನಾನು ಅವನೊಂದಿಗೆ—ಅಥವಾ ಮತ್ತಾರೊಂದಿಗೂ—ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಹುದು.
Verse 50
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगाग्रहे द्रौणिवाक्यं नाम पज्चाशत्तमोडथ्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಒಳಗಿನ ಗೋಹರಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಉತ್ತರನ ಅಗ್ರಗಮನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, “ದ್ರೌಣಿ (ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ) ವಾಕ್ಯ” ಎಂಬ ಐವತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to engage militarily against revered elders and teachers—especially Droṇa—while preserving recognized norms of respect, avoiding needless provocation, and still fulfilling protective duty in an active threat environment.
Competence in action is inseparable from ethical constraint: discernment (who is who, what they signify) and restraint (how to approach a guru/elder) together constitute a disciplined form of dharma-guided strategy.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as operational narration, embedding implicit instruction on duty and etiquette through Arjuna’s directives rather than through a formal concluding eulogy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.