Adhyaya 2
भीमस्य बल्लव-प्रतिज्ञा तथा अर्जुनस्य बृहन्नडा-रूप-निर्णयः (Bhīma’s Ballava Vow and Arjuna’s Decision to Become Bṛhannadā)
Upa-parva: Ajñātavāsa-praveśa (Entry into Concealment at Virāṭa’s Court)
The chapter is a planning dialogue during the Pandavas’ transition into Virāṭa’s realm. Bhīma proposes a concealment-identity as “Ballava,” presenting himself as a skilled kitchen specialist (sūpakāra/mahānasa) who can win royal favor through competent service, provisioning, and controlled demonstrations of strength. He outlines a protocol for public contests: if compelled to engage powerful animals or challengers, he will subdue without lethal harm, preserving order while avoiding attention that could compromise secrecy. Yudhiṣṭhira then frames Arjuna’s exceptional martial stature through a series of comparative superlatives, stressing the problem of masking such visible excellence. Arjuna responds with a concrete concealment strategy: he will take a vow to present as a eunuch/third-gender performer-teacher (ṣaṇḍhaka), adopt the name Bṛhannadā, and work within the women’s quarters as an instructor of music, dance, and instrumental arts. He emphasizes practical constraints (notably the difficulty of hiding calluses and marks from archery practice) and commits to sustained role-performance as a disciplined method of self-protection and vow-compliance during ajñātavāsa.
Chapter Arc: पहले अध्याय की गुप्त मन्त्रणा के बाद भीमसेन आगे बढ़कर अपना वेश और सेवा-कार्य स्वयं चुनता है—रसोईघर में, जहाँ शक्ति को साधारण श्रम का मुखौटा पहनना होगा। → भीम अपने कौशल का दावा करता है—महानसे में व्यंजन बनाना, भारी लकड़ियों के गट्ठर उठाना, और सभा-समाज में मल्लों को चुनौती देकर राजा विराट का मनोरंजन बढ़ाना। पर हर वाक्य के साथ खतरा भी बढ़ता है: यदि उसकी असाधारण क्षमता प्रकट हो गई तो पहचान खुल सकती है; यदि अपमान सहना पड़ा तो क्रोध फूट सकता है। → भीम अपने छद्म-जीवन की रणनीति को चरम पर ले जाता है—वह कहता है कि वह ऐसा प्रभाव जमाएगा कि विराट के अन्य सेवक उसे राजा-सा मानेंगे, और जो भी दंगल में उतरेगा उसे वह परास्त करेगा; इसी के समानान्तर अध्याय में ‘छन्न’ रहने की नीति (राख में छिपी अग्नि) और अर्जुन के ‘षण्ढक’ रूप की कठोर प्रतिज्ञा का संकेत (वलयों से भुजाएँ ढँकना) छद्म-धर्म की तीक्ष्णता को उभार देता है। → पाण्डवों की योजना एक ठोस सामाजिक ढाँचे में बैठती है—हर भाई/सखा अपने-अपने कार्य-क्षेत्र में ऐसा स्थान लेता है जहाँ वे उपयोगी भी रहें और छिपे भी; विराट-भवन उनके लिए ‘सुख’ का नहीं, ‘सावधानी’ का निवास बनता है। → असाधारण बल और कौशल के प्रदर्शन से भीम (और आगे चलकर अर्जुन) की पहचान कब और किसके सामने फिसलेगी—यह आशंका अध्याय के अंत में धड़कती रहती है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्या भारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वमें गुधिछ्ठिर आदिकी परस्पर मन्त्रणासे सम्बन्ध रखनेवाला पहला अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಅಂತರಗತ ಪಾಂಡವಪ್ರವೇಶಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಮಂತ್ರಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಭೀಮಸೇನನು ಹೇಳಿದನು— “ಭರತವಂಶಶಿರೋಮಣೇ! ನಾನು ಪೌರೋಗವ (ರಾಜಮಹಾನಸದ ಅಧಿಪತಿ) ಆಗಿ, ‘ಬಲ್ಲವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಜ ವಿರಾಟನ ಸಭೆಗೆ ಹಾಜರಾಗುವೆನು. ಇದೇ ನನ್ನ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪ.”
Verse 2
सूपानस्य करिष्यामि कुशलो5स्मि महानसे । कृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यज्जनानि सुशिक्षितै:,इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि युधिष्ठिरादिमन्त्रणे द्वितीयो5ध्याय:
ಭೀಮಸೇನನು ಹೇಳಿದನು— “ನಾನು ಸೂಕಾರನ (ಅಡಿಗೆಯವನ) ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ರಾಜಮಹಾನಸದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಪುಣನು; ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಅಡಿಗೆಯವರು ಮಾಡುವ ವಿಧವಿಧವಾದ ವ್ಯಂಜನಗಳನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಯೂ ತಯಾರಿಸಿದ್ದೇನೆ।” ಈ ರೀತಿ ವಿರಾಟರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತಪ್ರವೇಶದ ಕುರಿತು ಪಾಂಡವರ ಮಂತ್ರಣೆಯ ನಡುವೆ, ಅಜ್ಞಾತವಾಸಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಭೀಮನು ಸೇವಾಧಾರಿತ ವೇಷವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದನು.
Verse 3
आहरिष्यामि दारूणां निचयान् महतो5पि च
ನಾನು ಮಹಾನಸಕ್ಕಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತೆಗಳನ್ನೂ ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತೇನೆ. ಆ ಮಹತ್ತಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜ ವಿರಾಟನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅಡಿಗೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸುವನು. ಓ ಭಾರತ! ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ಶಕ್ತಿಗೆ ಮೀರಿದ ಅಚ್ಚರಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ.
Verse 4
यत् प्रेक्ष्य विपुलं कर्म राजा संयोक्ष्यते स माम् । अमानुषाणि कुर्वाणस्तानि कर्माणि भारत
ಭೀಮಸೇನನು ಹೇಳಿದನು— “ನನ್ನ ಕೆಲಸದ ಮಹತ್ತನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸುವನು. ಓ ಭಾರತ! ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ಶಕ್ತಿಗೆ ಮೀರಿದ ಅಮಾನುಷ (ಅಸಾಧಾರಣ) ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತೇನೆ.”
Verse 5
राज्ञस्तस्य परे प्रेष्या मंस्यन्ते मां यथा नृूपम् । भनक्ष्यान्नरसपानानां भविष्यामि तथेश्वर:
ಭೀಮಸೇನನು ಹೇಳಿದನು— “ಆ ರಾಜನ ಇತರ ಸೇವಕರು ನನ್ನನ್ನು ರಾಜನಂತೆಲೇ ಗೌರವಿಸುವರು; ಮತ್ತು ಭಕ್ಷ್ಯ, ಭೋಜ್ಯ, ರಸ ಹಾಗೂ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ನಾನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು.”
Verse 6
द्विपा वा बलिनो राजन् वृषभा वा महाबला: | विनिग्राह्मा यदि मया निग्रहीष्यामि तानपि
ಭೀಮಸೇನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಅವರು ಬಲಿಷ್ಠ ಆನೆಗಳಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ ಎತ್ತುಗಳಾಗಲಿ; ಅವರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರೆ, ಅವರನ್ನು ಕೂಡ ಬಂಧಿಸಿ ನನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತರುತ್ತೇನೆ।
Verse 7
ये च केचिन्नियोत्स्यन्ति समाजेषु नियोधका: । तानहं हि नियोत्स्यामि रतिं तस्य विवर्धयन्
ಮತ್ತೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೈಪೋಟಿಗೆ ಇಚ್ಛಿಸುವ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳು ಯಾರೇ ಇದ್ದರೂ, ಆ ರಾಜನ ಆನಂದ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ ನಾನು ಅವರನ್ನೂ ಎದುರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 8
न त्वेतान् युद्धयमानान् वै हनिष्यामि कथजठ्चन । तथैतान् पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न क्षयम्
ಆದರೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ಈ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರಿಗೇನೂ ನಾಶ (ಮರಣ) ಆಗದಂತೆ ಅವರನ್ನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 9
आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधक: । आसं युधिष्ठटिरस्याहमिति वक्ष्यामि पृच्छत:
ಮಹಾರಾಜನು ಕೇಳಿದರೆ ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ನಾನು ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಬಳಿ ಆರಾಲಿಕ, ಗೋವಿಕರ್ತ, ಸೂಪಕರ್ತ ಮತ್ತು ನಿಯೋಧಕನಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ್ದೆನು ಎಂದು।
Verse 10
आत्मानमात्मना रक्षंक्षरिष्यामि विशाम्पते । इत्येतत् प्रतिजानामि विहरिष्याम्यहं यथा
ಹೇ ವಿಶಾಂಪತೇ ರಾಜನೇ! ನನ್ನದೇ ಬಲ ಮತ್ತು ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಾನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ವಿರಾಟನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ—ಇದೇ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ; ಹೀಗಾಗಿ ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ, ನಿರ್ಬಾಧವಾಗಿ ವಾಸಿಸಬಲ್ಲೆನು।
Verse 11
युधिछ्िर उवाच यमन्निब्रद्यिणो भूत्वा समागच्छन्नणां वरम् । दिधक्षु: खाण्डवं दावं दाशार्हसहितं पुरा
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಹಿಂದೆ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವೇಷ ಧರಿಸಿ, ಖಾಂಡವವನವನ್ನು ದಹಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿ, ದಾಶಾರ್ಹವಂಶೀಯ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಕೂತಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಆ ಅಜೇಯ, ಕುರುವಂಶದ ಆನಂದಕರನಾದ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಧನಂಜಯನು ವಿರಾಟನಗರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವನು?
Verse 12
महाबलं महाबाहुमजितं कुरुनन्दनम् । सो<यं कि कर्म कौन्तेय: करिष्यति धनंजय:
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ಮಹಾಬಾಹು, ಅಜೇಯ, ಕುರುವಂಶದ ಆನಂದಕರನಾದ ಈ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಧನಂಜಯನು ವಿರಾಟನಗರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವನು?
Verse 13
योडयमासाद्य तं दावं तर्पपामास पावकम् । विजित्यैकरथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगराक्षसान्
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಖಾಂಡವದಾಹದ ವೇಳೆ ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿ, ಒಂದೇ ರಥದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿ ಪಾವಕನಾದ ಅಗ್ನಿದೇವನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದವನು—ಮುಖಾಮುಖಿ ಯುದ್ಧವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಅರ್ಜುನನು ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವನು?
Verse 14
वासुके: सर्पराजस्य स्वसारं हतवांश्व यः । श्रेष्ठो य: प्रतियोधानां सो<र्जुन: कि करिष्यति
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಸರ್ಪರಾಜ ವಾಸುಕಿಯ ಸಹೋದರಿ ಉಲೂಪಿಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಮುಖಾಮುಖಿ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಅರ್ಜುನನು ಅಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡುವನು?
Verse 15
सूर्य: प्रतपतां श्रेष्ठो द्विपदां ब्राह्मणो वर: । आशीविषश्ष सर्पाणामग्निस्तेजस्विनां वर:
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ತಾಪದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ದ್ವಿಪಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಸರ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಆಶೀವಿಷ ಜಾತಿ ಪ್ರಧಾನ; ತೇಜಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಒಂದು ಶಿಖರ ಇರುವಂತೆ, ಧನುರ್ಧರರ ನಡುವೆ ಗುಡಾಕೇಶನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮನು.
Verse 16
आयुधानां वरं वज्र॑ ककुझी च गवां वर: । हृदानामुदधि: श्रेष्ठ: पर्जन्यो वर्षतां वर:
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— “ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಗೋವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಭುಜಗಳಿರುವ ಎತ್ತು ಉತ್ತಮ. ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವೇ ಮಹಾನ್; ಮಳೆ ಸುರಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಪರ್ಜನ್ಯನೇ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ.” ಇಂತಹ ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಅವನು ನೀತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರತಿ ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅಂಗೀಕೃತ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಇರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿಯೂ ನಿದ್ರಾಜಯಿ ಗುಡಾಕೇಶ ಅರ್ಜುನನೇ ಪರಮ; ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಪ್ರಧಾನ ಆಧಾರ.
Verse 17
धृतराष्ट्रश्न नागानां हस्तिष्वैरावणो वर: । पुत्र: प्रियाणामधिको भार्या च सुह्ृदां वरा
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— “ನಾಗರಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಅಗ್ರ; ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಐರಾವಣ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಪ್ರಿಯವಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಪುತ್ರನೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ; ನಿರ್ಹೇತುಕ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸುಹೃದರಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯೇ ಪರಮ. ಹಾಗೆಯೇ, ಓ ಭೀಮಸೇನ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅಂಗೀಕೃತ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಇರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿಯೂ ನಿದ್ರಾಜಯಿ ಗುಡಾಕೇಶ ಅರ್ಜುನನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ.”
Verse 18
(गिरीणां प्रवरो मेरुदेवानां मधुसूदन: । ग्रहाणां प्रवरश्नन्द्र: सरसां मानसं वरम् ।।
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— “ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರು ಅಗ್ರ; ದೇವರಲ್ಲಿ ಮಧುಸೂದನ (ವಿಷ್ಣು) ಪರಮ; ಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಪ್ರಧಾನ; ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನಸ ಸರೋವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಓ ವೃಕೋದರ! ಇವು ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ತನ್ನ ತನ್ನ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವೆಂದು ಹೇಗೆ ಮಾನ್ಯವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಯೌವನದ ಗುಡಾಕೇಶ ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನು.”
Verse 19
सो<यमिन्द्रादनवरो वासुदेवान्महाद्युति: । गाण्डीवधन्वा बीभत्सु: श्वेताश्वः कि करिष्यति
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— “ಈ ಮಹಾದ್ಯುತಿ ವೀರನು ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ; ವಾಸುದೇವ (ಕೃಷ್ಣ)ನಿಗಿಂತಲೂ ಹೀನನಲ್ಲ. ಗಾಂಡೀವಧಾರಿ ಬೀಭತ್ಸು, ಶ್ವೇತಾಶ್ವಯುಕ್ತ ರಥಾರೂಢ—ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಾಡಲಾರದ ಕಾರ್ಯವೇನು?”
Verse 20
उषित्वा पञ्ज वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि । अस्त्रयोगं समासाद्य स्ववीर्यान्मानुषाद्भुतम् । दिव्यान्यस्त्राणि चाप्तानि देवरूपेण भास्वता
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— “ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ (ಇಂದ್ರ)ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿ, ಅವನು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಯೋಗವಿದ್ಯೆಯನ್ನು (ಅಸ್ತ್ರಯೋಗ) ಸಂಪಾದಿಸಿ, ಮಾನವನಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪಡೆದನು. ದೇವರೂಪದ ಕాంతಿಯಿಂದ ಭಾಸಮಾನನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಅನೇಕ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿದನು.” ಸಂದರ್ಭವು ಸೂಚಿಸುವುದು—ಅರ್ಜುನನ ಶಕ್ತಿ ಕೇವಲ ಉಗ್ರತೆ ಅಲ್ಲ; ಅದು ತಪಸ್ಸು, ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ದೇವಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ದೊರೆತ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ—ಅಹಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗೆ.
Verse 21
य॑ मन्ये द्वादशं रुद्रमादित्यानां त्रयोदशम् । वसूनां नवमं मन्ये ग्रहाणां दशमं तथा,जिस अर्जुनको मैं बारहवाँ रुद्र और तेरहवाँ आदित्य मानता हूँ, नवम वसु तथा दसवाँ ग्रह स्वीकार करता हूँ
ನಾನು ಅವನನ್ನು ರುದ್ರರಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡನೆಯವನೆಂದು, ಆದಿತ್ಯರಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯವನೆಂದು, ಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೆಯವನೆಂದು ಸಹ ನಾನು ಅವನನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 22
यस्य बाहू समौ दीर्घौ ज्याघातकठिनत्वचौ । दक्षिणे चैव सव्ये च गवामिव वह: कृत:
ಯಾರ ಎರಡು ಭುಜಗಳೂ ಸಮವಾಗಿ ದೀರ್ಘವೂ ಬಲಿಷ್ಠವೂ ಆಗಿವೆ, ಧನುಷ್ಯದ ಜ್ಯಾ-ಆಘಾತದಿಂದ ಚರ್ಮ ಕಠಿಣಗೊಂಡಿದೆ; ಮತ್ತು ಬಲ-ಎಡ ಭುಜಗಳ ಮೇಲೆ ಎತ್ತುಗಳ ಭುಜಗಳ ಮೇಲೆ ನೊಗದ ಗುರುತುಗಳಂತೆ ಗುರುತುಗಳಿರುವವನು—ಅಭ್ಯಾಸಿ ಧನುರ್ಧರನೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.
Verse 23
हिमवानिव शैलानां समुद्र: सरितामिव । त्रिदशानां यथा शक्रो वसूनामिव हव्यवाट्
ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಮವಾನ್, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ), ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಹವ್ಯವಾಹ (ಅಗ್ನಿ) ಹೇಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನೋ—ಹಾಗೆಯೇ ಕವಚಧಾರಿ ವೀರರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಅಂಥ ಅನನ್ಯ ಯೋಧನು ವಿರಾಟನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಏನು ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವನು?
Verse 24
मृगाणामिव शार्दूलो गरुड: पततामिव । वर: संनहामानानां सो्र्जुन: कि करिष्यति
ಮೃಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಾರ್ದೂಲ (ಹುಲಿ) ಹೇಗೆ ಅಗ್ರನೋ, ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಗರುಡ ಹೇಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನೋ—ಹಾಗೆಯೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧರಾದ ವೀರರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪರಮೋತ್ತಮನು. ಹಾಗಾದರೆ ಆ ಅರ್ಜುನನು ವಿರಾಟನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಏನು ಮಾಡಲಿದ್ದಾನೆ?
Verse 25
अजुन उवाच प्रतिज्ञां पण्ढको5स्मीति करिष्यामि महीपते । ज्याघातौ हि महान्तौ मे संवर्तु नृप दुष्करी
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು: ಓ ಮಹೀಪತೇ, ‘ನಾನು ಪಾಂಡಕ (ನಪುಂಸಕ)’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಓ ನೃಪ, ಅದನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನನಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಧನುಷ್ಯದ ಜ್ಯೆಯ ಝಂಕಾರವೂ ಧನುಷ್ಯದ ಬಲವೂ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತಾದವು.
Verse 26
तान्यप्यभिभविष्यामि प्रीति संजनयन्नहम् । मैं रसोई बनानेके काममें चतुर हूँ। अपने ऊपर राजाके मनमें अत्यन्त प्रेम उत्पन्न करनेके उद्देश्यसे उनके लिये सूप (दाल
ಭೀಮಸೇನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನ ಮನದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ, ಆ ನಿಪುಣ ಅಡುಗೆಗಾರರನ್ನೂ ನಾನು ಮೀರಿಸುವೆನು. ಅವನಲ್ಲಿ ಗಾಢವಾದ ಸದ್ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗಲೆಂದು, ನಾನು ಅವನಿಗಾಗಿ ಸೂಪುಗಳು, ಬೇಳೆಪಾಕ, ಸಾರು-ಪಲ್ಯಾದಿ ಹಲವು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವೆನು; ಮತ್ತು ಹಿಂದೆ ರಾಜನಿಗಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಚತುರ ಅಡುಗೆಗಾರರು ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲ ಸವಿಯಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ನನ್ನ ಅಡುಗೆಯಿಂದ ತুচ್ಛವೆಂದು ತೋರಿಸುವೆನು.
Verse 27
पिनद्धकम्बु: पाणिभ्यां तृतीयां प्रकृतिं गत: । वेणीकृतशिरा राजन् नाम्ना चैव बृहन्नला
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ನಾನು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಶಂಖದ ಬಳೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ತೃತೀಯ ಪ್ರಕೃತಿ (ನಪುಂಸಕ ಸ್ಥಿತಿ)ಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತಲೆಯ ಕೂದಲನ್ನು ಜಡೆಯಾಗಿ ಹೆಣೆಯುವೆನು. ಹೀಗೆ ನಾನು ‘ಬೃಹನ್ನಲಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವೆನು.
Verse 28
पठन्नाख्यायिकाश्वैव स्त्री भावेन पुन: पुन: । रमयिष्ये महीपालमन्यांश्चान्त:पुरे जनान्
ಸ್ತ್ರೀಭಾವವನ್ನು ಮರುಮರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಾನು ಆಖ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಕಥೆಗಳನ್ನೂ ಓದಿ ಕೇಳಿಸುವೆನು; ಹೀಗೆ ರಾಜನನ್ನೂ ಅಂತಃಪುರದ ಇತರರನ್ನೂ ರಂಜಿಸುವೆನು.
Verse 29
सत्रीभावसे अपने स्वरूपको छिपाकर बारंबार पूर्ववर्ती राजाओंके चरित्रोंका गान करके महाराज विराट तथा अन्तःपुरकी अन्यान्य स्त्रियोंका मनोरंजन करूँगा ।।
ಸ್ತ್ರೀಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಹಿಂದಿನ ರಾಜರ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಮರುಮರು ಹಾಡುತ್ತಾ ಮಹಾರಾಜ ವಿರಾಟನನ್ನೂ ಅಂತಃಪುರದ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ರಂಜಿಸುವೆನು. ಓ ರಾಜನೇ, ವಿರಾಟನಗರದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಗಾನ, ವಿಚಿತ್ರ ನೃತ್ಯಶೈಲಿಗಳು ಹಾಗೂ ನಾನಾವಿಧ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ವಾದಿಸುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಲಿಸುವೆನು.
Verse 30
प्रजानां समुदाचारं बहु कर्म कृतं वदन् छादयिष्यामि कौन्तेय मायया55त्मानमात्मना
ಓ ಕೌಂತೇಯ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಉತ್ತಮ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರು ಮಾಡಿದ ಅನೇಕ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ, ಮಾಯಾಮಯ ನಪುಂಸಕ ವೇಷದಲ್ಲಿ ನಾನು ನನ್ನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವೆನು.
Verse 31
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ६६ श्लोक मिलाकर कुल ३४३ “लोक हैं।) हः. “5 (9) ४६७६३ - विश्वकोषके अनुसार “कंक' शब्द यमराजका वाचक है। यमराजका ही दूसरा नाम धर्म है और वे ही युधिष्ठिररूपमें अवतीर्ण हुए थे। “आत्मा वै जायते पुत्र:” इस उक्तिके अनुसार भी धर्म एवं धर्मपुत्र युधिष्ठिरमें कोई अन्तर नहीं है। यह समझकर ही अपनी सत्यवादिताकी रक्षा करते हुए युधिष्ठिरने 'कंक' नामसे अपना परिचय दिया। इसके सिवा उन्होंने जो अपनेको युधिष्ठिरका प्राणोंके समान प्रिय सखा बताया
ಭೀಮಸೇನನು ಹೇಳಿದನು— “ಓ ಭಾರತ! ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ‘ಪೌರೋಗವ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು, ‘ಬಲ್ಲವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ರಾಜ ವಿರಾಟನ ಸೇವೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು. ರಾಜನು ಕೇಳಿದರೆ, ಓ ಪಾಂಡವ, ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುವೆನು— ‘ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪರಿಚಾರಕನಾಗಿ ನಾನು ಒಮ್ಮೆ ವಾಸಿಸಿದ್ದೆನು.’”
Verse 32
एतेन विधिना छन्न: कृतकेन यथानल: । विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटभवने सुखम्,राजेन्द्र! इस प्रकार कृत्रिम वेशभूषासे राखमें छिपी हुई अग्निके समान अपनेको छिपाकर मैं विराटके महलमें सुखपूर्वक निवास करूँगा
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು— “ಓ ರಾಜೇಂದ್ರ! ಈ ವಿಧಾನದಿಂದ, ಕೃತಕ ವೇಷದಲ್ಲಿ, ಭಸ್ಮದೊಳಗೆ ಮರೆತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡು, ನಾನು ವಿರಾಟನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವೆನು.”
Verse 253
वलयैश्छादयिष्यामि बाहू किणकृताविमौ | अर्जुनने कहा--महाराज! मैं राजाकी सभामें यह दृढ़तापूर्वक कहूँगा कि मैं षण्ढक (नपुंसक) हूँ। राजन! यद्यपि मेरी दायीं-बायीं भुजाओंमें धनुषकी डोरीकी रगड़से जो महान् चिह्न बन गये हैं
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು— “ಮಹಾರಾಜ! ಬಿಲ್ಲಿನ ಜ್ಯಾ-ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಈ ಎರಡು ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಕಠಿಣ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ನಾನು ವಲಯ-ಕಂಕಣಾದಿ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುವೆನು. ಮತ್ತು ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ದೃಢವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಷಣ್ಢಕ (ನಪುಂಸಕ) ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವೆನು— ಹೀಗೆ ನನ್ನ ನಿಜ ಗುರುತು ಅಡಗಿದ್ದು, ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಧರ್ಮ ಭಂಗವಾಗದು.”
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to remain effective and protective while bound to concealment: Bhīma must reconcile strength with non-lethal restraint, and Arjuna must reconcile warrior identity with a socially inconspicuous role that preserves the vow and host-kingdom stability.
Ethical agency can be expressed through appropriate roles and timing: disciplined self-control, service competence, and calibrated force allow one to uphold vows and public order even when direct self-assertion is temporarily suspended.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is pragmatic and structural—establishing concealment protocols that preserve dharma and enable later narrative disclosure without violating the ajñātavāsa condition.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.