Adhyaya 54
दमयन्तीस्वयंवरः — देववेषधारणं, सत्यप्रार्थना, नलवरणम् (Damayantī’s Svayaṃvara: Divine Disguises, Truth-Vow, and Choosing Nala)
Upa-parva: Nalopākhyāna (Tale of Nala and Damayantī) — Svayaṃvara and Recognition Episode
Bṛhadaśva describes the auspicious timing of Damayantī’s svayaṃvara as King Bhīma summons rulers who arrive eager to win her hand. The narrative paints the royal assembly—its ornaments, physical prowess, and ceremonial grandeur—before Damayantī enters and captivates the onlookers. As names are proclaimed, she sees five men of identical appearance (Nala and the four lokapālas in assumed form) and cannot distinguish her intended choice. Distressed, she reflects on traditional signs by which deities are known but finds none visible; she then resolves to seek refuge in a truth-based supplication. With folded hands, she appeals that by the truth of her fidelity and intention, the gods should reveal Nala and restore their own forms. The gods respond by manifesting distinguishing marks (e.g., lack of sweat, garland condition, non-contact with earth), while Nala remains humanly marked. Damayantī then lawfully chooses Nala, places the garland upon him, and the assembly acclaims the decision. The lokapālas grant Nala boons (including auspicious attainments and abilities), depart, and the kings return. Nala and Damayantī marry; Nala rules prosperously, performs sacrifices, and enjoys a period of righteous governance and domestic happiness.
Chapter Arc: इन्द्रलोक में एक असामान्य सन्नाटा है—शक्र पूछते हैं: “वे शूर क्षत्रिय कहाँ हैं? मेरे प्रिय अतिथि-राजा अब दिखाई क्यों नहीं देते?” → इन्द्र की जिज्ञासा देव-व्यवस्था के संतुलन पर टिकती है: जब पृथ्वी के राजा यज्ञ, दान और धर्मपालन से स्वर्ग को पुष्ट करते हैं, तब उनका न आना किसी बड़े परिवर्तन का संकेत है। इसी समय देवर्षि नारद (और संदर्भ में पर्वत) इन्द्रलोक में उपस्थित हैं; संवाद का भार ‘लोकों के आवागमन’ और ‘राजधर्म’ की धुरी पर चढ़ता है। → इन्द्र के प्रश्न के उत्तर में नारद कारण-व्याख्या करते हैं—पृथ्वी पर राजाओं का प्रवाह एक विशेष दिशा में मुड़ गया है; वे किसी महान आयोजन/आह्वान (दमयन्ती के स्वयंवर की ओर) आकर्षित होकर एकत्र हो रहे हैं, इसलिए स्वर्ग में उनका नियमित आगमन घट गया है। → नारद के उत्तर से इन्द्र का संशय शांत होता है: यह स्वर्ग की उपेक्षा नहीं, बल्कि पृथ्वी पर घट रही एक धर्म-सम्मत, राजोचित और नियति-प्रेरित घटना का परिणाम है। देव-लोक ‘दर्शक’ बनकर उस मानवीय लीला की ओर ध्यान करता है। → राजाओं और लोकपालों के प्रस्थान/आगमन का संकेत कथा को पृथ्वी पर दमयन्ती के स्वयंवर की ओर मोड़ देता है—अब प्रश्न यह है कि उस सभा में नल का भाग्य कैसे खुलता है और देव-प्रतिस्पर्धा किस रूप में प्रकट होगी।
Shlokas
Verse 1
#व2न्ी ताज (9) आज ८ चतुष्पठ्चाशत्तमोडध्याय: स्वर्गमें नारद और इन्द्रकी बातचीत
ಬೃಹದಶ್ವನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭಾರತ! ದಮಯಂತಿ ಹಂಸದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ನಲರಾಜನ ಮೇಲೆ ಗಾಢ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಇಲ್ಲದೆ ಅಸ್ವಸ್ಥಳಾಗಿ ಉಳಿದಳು.
Verse 2
ततश्रिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा | बभूव दमयन्ती तु निः:श्वासपरमा तदा
ನಂತರ ದಮಯಂತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಳು. ಅವಳು ದೀನಳಾಗಿ, ಮುಖವರ್ಣ ಮಂಗಿ, ಕ್ರಮೇಣ ಕೃಶಳಾದಳು. ಆ ವೇಳೆಗೆ ಅವಳು ಮರುಮರು ಆಳವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು.
Verse 3
ऊर्ध्वदृष्टिर्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना | पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना
ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿದಂತೆಯೇ, ಸದಾ ನಲನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗಿದ್ದಳು. ನೋಡಲು ಉನ್ಮತ್ತಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವಳ ದೇಹ ಪಾಂಡುರವರ್ಣವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಪ್ರೇಮವೇದನೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾದ ಅವಳ ಚಿತ್ತವು ಮರುಮರು ಮಂಕಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 4
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कहिचित् । ननक्तं न दिवा शेते हाहेति रुदती पुन:
ಹಾಸಿಗೆ, ಆಸನ, ಭೋಗವಸ್ತುಗಳು—ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಹಗಲೂ ಅಲ್ಲ; ಮರುಮರು ‘ಹಾಯ್! ಹಾಯ್!’ ಎಂದು ಅಳುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದಳು.
Verse 5
तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जज्ञुरिज्धितै: ततो विदर्भपतये दमयन्त्या: सखीजन:
ಅವಳನ್ನು ಅಸ್ವಸ್ಥಳಾಗಿ, ರೂಪ ಬದಲಾಗಿರುವಂತೆ ಕಂಡ ಸಖಿಯರು, ಪರಿಚಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅರಿತುಕೊಂಡರು. ನಂತರ ದಮಯಂತಿಯ ಸಖಿಯರು ವಿದರ್ಭಾಧಿಪತಿಗೆ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು.
Verse 6
न्यवेदयत् तामस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वरे । तच्छुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीं सखीगणात्
ಬೃಹದಶ್ವನು ನರೆಶ್ವರನಿಗೆ ದಮಯಂತಿ ಗಾಢ ವಿಷಾದದಿಂದಲೂ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯಿಂದಲೂ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ರಾಜ ಭೀಮನು ಚಿಂತಾಕ್ರಾಂತನಾಗಿ ಸಖೀಗಣದೊಳಗಿಂದ ದಮಯಂತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 7
चिन्तयामास तत् कार्य सुमहत् स्वां सुतां प्रति । किमर्थ दुहिता मेउद्य नातिस्वस्थेव लक्ष्यते
ಆಮೇಲೆ ಬೃಹದಶ್ವನು ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು—“ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಮಗಳು ಇಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆರೋಗ್ಯವಂತಳಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ?”
Verse 8
उसकी वैसी आकृति और अस्वस्थ-अवस्थाका क्या कारण है
ಸಖಿಯರು ಸೂಚನೆಯಿಂದಲೇ ಅವಳ ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಅವರು ವಿದರ್ಭನರೇಶನಿಗೆ ದಮಯಂತಿಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ಸಖಿಯರ ಮಾತಿನಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಜ ಭೀಮನು ಬಹಳ ಚಿಂತಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಪುತ್ರಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಯೋಗ್ಯ ಮಾರ್ಗವು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು—ನನ್ನ ಮಗಳು ಈಗ ಯೌವನಪ್ರಾಪ್ತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ದಮಯಂತಿಗಾಗಿ ಸ್ವಯಂವರವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವುದೇ ನನ್ನ ವಿಶೇಷ ಕರ್ತವ್ಯ.
Verse 9
स संनिमन्त्रयामास महीपालान् विशाम्पति: । एषो<नुभूयतां वीरा: स्वयंवर इति प्रभो
ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದ ನರೆಶನು ಭೂಮಿಯ ಇತರ ರಾಜರನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಹೀಗೆ ಘೋಷಿಸಿದನು—“ವೀರರೇ! ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂವರವಿದೆ; ಬನ್ನಿರಿ, ಪ್ರಭುಗಳೇ, ಈ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಕಂಡು ಆನಂದಿಸಿರಿ.”
Verse 10
श्र॒त्वा तु पार्थिवा: सर्वे दमयन्त्या: स्वयंवरम् । अभिजमग्मुस्ततो भीम॑ राजानो भीमशासनात्
ದಮಯಂತಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯಲಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ತಕ್ಷಣ ಹೊರಟರು. ರಾಜ ಭೀಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅವರು ಅವನ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಬಂದರು; ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ರಥಗಳ ಗದ್ದಲದಿಂದ ಭೂಮಿ ಮೊಳಗಿತು. ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರ ಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನೇಕ ಸೇನಾದಳಗಳೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು.
Verse 11
हस्त्यश्वरथघोषेण पूरयन्तो वसुन्धराम् । विचित्रमाल्याभरणैर्बलैर्दश्यै: स्वलंकृतै:
ದಮಯಂತಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯಲಿದೆ ಎಂಬ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೆ, ವಿದರ್ಭರಾಜ ಭೀಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ರಾಜರು ವಿದರ್ಭದ ರಾಜಧಾನಿಯತ್ತ ಹೊರಟರು. ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳ ಘೋಷದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ಬಂದರು; ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರ ಮಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನೇಕ ಸೈನ್ಯವೂ ಕಾಣಿಸಿತು.
Verse 12
तेषां भीमो महाबाहु: पार्थिवानां महात्मनाम् | यथाहमकरोत् पूजां तेडवसंस्तत्र पूजिता:,महाबाहु राजा भीमने वहाँ पधारे हुए उन महामना नरेशोंका यथायोग्य पूजन किया। तत्पश्चात् वे उनसे पूजित हो वहीं रहने लगे
ಅಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜರನ್ನು ಮಹಾಬಾಹು ಭೀಮನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ಆತಿಥ್ಯವಿತ್ತನು. ಭೀಮನಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರು ಅಲ್ಲೀಯೇ ವಾಸವಿರಿಸಿದರು.
Verse 13
एतस्मिन्नेव काले तु सुराणामृषिसत्तमौ । अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ, ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮ ನಾರದ ಮತ್ತು ಪರ್ವತರು ಇತ್ತಿಂದ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ದೇವರಾಜನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ಆ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಗೌರವ-ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ ನೆರವೇರಿತು.
Verse 14
नारद: पर्वतश्नैव महाप्राज्ञौं महाव्रतौ । देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजिता
ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞರೂ ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿಗಳೂ ಆದ ನಾರದ ಮತ್ತು ಪರ್ವತರು ದೇವರಾಜನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಸುಪೂಜಿತರಾದರು.
Verse 15
तावर्चयित्वा मघवा तत: कुशलमव्ययम् | पप्रच्छानामयं चापि तयो: सर्वगतं विभु:,उन दोनोंकी पूजा करके भगवान् इन्द्रने उनसे उन दोनोंके तथा सम्पूर्ण जगत्के कुशल- मंगल एवं स्वस्थताका समाचार पूछा
ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ವಿಭುವಾದ ಮಘವ (ಇಂದ್ರ)ನು ಅವರ ಅಕ್ಷಯ ಕ್ಷೇಮ-ಮಂಗಳವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಇಬ್ಬರೂ ನಿರಾಮಯರಾಗಿದ್ದಾರೆಯೇ ಎಂದು ಕೂಡ ಕೇಳಿದನು.
Verse 16
नारद उवाच आवयो: कुशल देव सर्वत्रगतमी श्वर । लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपा: कुशलिनो विभो,तब नारदजीने कहा--प्रभो! देवेश्वर! हमलोगोंकी सर्वत्र कुशल है और समस्त लोकमें भी राजालोग सकुशल हैं
ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಭು! ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ದೇವೇಶ್ವರನೇ, ನಾವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಮತ್ತು ಹೇ ಮಘವನ್, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ, ಹೇ ವಿಭೋ, ರಾಜರೂ ಕ್ಷೇಮಸಮೃದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
Verse 17
बृहदश्च उवाच नारदस्य वच: श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा । धर्मज्ञा: पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिन:
ಬೃಹದಶ್ವನು ಹೇಳಿದರು—ನಾರದನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ವೃತ್ರಹಂತನಾದ ಇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು—“ಮುನಿಯೇ! ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಭೂಪಾಲರು ಜೀವಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ, ಬೆನ್ನು ತೋರದೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಾಘಾತದಿಂದ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರೆ—ಅವರಿಗೆ ಈ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಅಕ್ಷಯಫಲವಾಗುತ್ತದೆ; ನನ್ನಂತೆಯೇ ಅವರಿಗೆ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.”
Verse 18
शस्त्रेण निधन काले ये गच्छन्त्यपराड्मुखा: । अयं लोको$क्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक्
“ನಿಯತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಾಘಾತದಿಂದ, ಬೆನ್ನು ತೋರದೆ ಮರಣ ಹೊಂದುವವರು—ಅವರಿಗೆ ಈ ಲೋಕ ಅಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ; ನನ್ನ ಕಾಮಧೇನುವಿನಂತೆ ಅವರಿಗೆ ಇಷ್ಟಭೋಗಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.”
Verse 19
क्वनुते क्षत्रिया: शूरा न हि पश्यामि तानहम् । आगच्छतो महीपालान् दयितानतिथीन् मम
ಬೃಹದಶ್ವನು ಹೇಳಿದರು—“ನಿನ್ನ ಆ ಶೂರ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ? ನಾನು ಅವರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಗಳಾದ ರಾಜರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅವರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸುವುದು ನಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ.”
Verse 20
नारद उवाच शृणु मे मघवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षित:
ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—“ಹೇ ಮಘವನ್, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು; ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜರು ಏಕೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.”
Verse 21
विदर्भराज्ञो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता । रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषित:
ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು—ವಿದರ್ಭರಾಜನಿಗೆ ದಮಯಂತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದ ಮಗಳು ಇದ್ದಾಳೆ. ರೂಪಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಭೂಮಿಯ ಎಲ್ಲ ಯುವತಿಯರನ್ನೂ ಮೀರಿದ್ದಾಳೆ.
Verse 22
तस्या: स्वयंवर: शक्र भविता न चिरादिव | तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्ष सर्वश:,इन्द्र! अब शीघ्र ही उसका स्वयंवर होनेवाला है, उसीमें सब राजा तथा राजकुमार जा रहे हैं
ಓ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ)! ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಅವಳ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯಲಿದೆ. ಆ ಸಭೆಗೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ರಾಜರೂ ರಾಜಕುಮಾರರೂ ತೆರಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
Verse 23
तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षित: । काड्क्षन्ति सम विशेषेण बलवृत्रनिष्दन
ಓ ಬಲ-ವೃತ್ರನಿಷೂದನ ಇಂದ್ರ! ದಮಯಂತಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಅದ್ಭುತ ರತ್ನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ಅವಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಕಾಂಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 24
एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश्व साग्निका: । आजममुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमा:,यह बात हो ही रही थी कि देवश्रेष्ठ लोकपालगण अग्निसहित देवराजके समीप आये
ಈ ವೃತ್ತಾಂತ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ, ಅಗ್ನಿಯೊಡನೆ ಲೋಕಪಾಲರು—ಆ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರು—ದೇವರಾಜನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದರು.
Verse 25
ततस्ते शुश्रुवु: सर्वे नारदस्य वचो महत् | श्रुत्वैव चाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयमप्युत
ನಂತರ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ನಾರದನ ಮಹತ್ತಾದ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ ಹರ್ಷಗೊಂಡು—“ನಾವೂ ಆ ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕೆ ಹೋಗೋಣ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
Verse 26
ततः सर्वे महाराज सगणा: सहवाहना: । विदर्भानभिजम्मुस्ते यतः सर्वे महीक्षित:,महाराज! तदनन्तर वे सब देवता अपने सेवकगणों और वाहनोंके साथ विदर्भदेशमें गये, जहाँ समस्त भूपाल एकत्र हुए थे
ಆಮೇಲೆ, ಓ ಮಹಾರಾಜ, ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಗಣಗಳೊಡನೆ ಹಾಗೂ ವಾಹನಗಳೊಡನೆ, ಭೂಮಿಯ ಎಲ್ಲ ರಾಜರು ಸೇರಿದ್ದ ವಿದರ್ಭದೇಶಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋದರು।
Verse 27
नलो<पि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् । अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रत:,कुन्तीनन्दन! उदारहृदय राजा नल भी विदर्भनगरमें समस्त राजाओंका समागम सुनकर दमयन्तीमें अनुरक्त हो वहाँ गये
ಓ ಕೌಂತೇಯ, ರಾಜರ ಮಹಾಸಮಾಗಮದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ, ರಾಜ ನಲನು ಕೂಡ—ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗದೆ, ದಮಯಂತಿಯ ಮೇಲಿನ ನಿಷ್ಠಾವ್ರತದಿಂದ—ಅಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು।
Verse 28
अथ देवा: पथि नल ददृशुर्भूतले स्थितम् । साक्षादिव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसम्पदा
ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ನಲನನ್ನು ಕಂಡರು; ರೂಪಸಂಪತ್ತಿನ ಕಿರಣದಿಂದ ಅವನು ಸాక్షಾತ್ ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಮನ್ಮಥನಂತೆ ತೋಚಿದನು।
Verse 29
त॑ दृष्टवा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम् | तस्थुर्विंगतसंकल्पा विस्मिता रूपसम्पदा
ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ನಲನನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ಲೋಕಪಾಲರು ಅವನ ರೂಪಸಂಪತ್ತಿಗೆ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ನಿಂತರು; ದಮಯಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ತಮ್ಮ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೂ ಕೈಬಿಟ್ಟರು।
Verse 30
ततोअन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकस: । अनब्रुवन् नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात्,राजन्! तब उन देवताओंने अपने विमानोंको आकाशमें रोक दिया और वहाँसे नीचे उतरकर निषधनरेशसे कहा--
ಆಮೇಲೆ, ಓ ರಾಜನ್, ದಿವ್ಯಲೋಕವಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿದು ನಿಷಧನರೇಶನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು—
Verse 31
भो भो निषधराजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवान् | अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम,“निषधदेशके महाराज नरश्रेष्ठ नल! आप सत्य-व्रती हैं, हमलोगोंकी सहायता कीजिये। हमारे दूत बन जाइये”
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು— “ಓ ನಿಷಧರಾಜೇಂದ್ರ ನಲ! ನೀನು ಸತ್ಯವ್ರತನಾಗಿರುವೆ. ನಮ್ಮಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡು; ಓ ನರೋತ್ತಮ, ನಮ್ಮ ದೂತನಾಗು.”
Verse 53
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें हंसदमयन्तीयंवादविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವಾಂತರ್ಗತ ನಲೋಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಹಂಸ–ದಮಯಂತಿ ಸಂವಾದವಿಷಯಕ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 54
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि इन्द्रनारदसंवादे चतुष्पञ्चाशत्तमो<ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ನಲೋಪಾಖ್ಯಾನಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಇಂದ್ರ–ನಾರದ ಸಂವಾದದ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 196
एवमुक्तस्तु शक्रेण नारद: प्रत्यभाषत । “वे शूरवीर क्षत्रिय कहाँ हैं? अपने उन प्रिय अतिथियोंको आजकल मैं यहाँ आते नहीं देख रहा हूँ इन्द्रके ऐसा पूछनेपर नारदजीने उत्तर दिया
ಶಕ್ರನು (ಇಂದ್ರನು) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ನಾರದನು ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು.
Frequently Asked Questions
Damayantī must make a public, binding marital choice while the gods’ disguises render perception unreliable; the dilemma is how to choose rightly without dishonoring divine presence or violating her truthful intention toward Nala.
When external markers fail, ethical action can be stabilized through satya, disciplined intention, and respectful appeal to higher order; discernment is portrayed as both cognitive (inference from signs) and moral (integrity of purpose).
No formal phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is exemplary—presenting a model of truthful resolve and correct selection that later readers can treat as normative guidance within the epic’s dharma discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.