←Previous Verse

Shloka 1

दमयन्त्याः व्याकुलता — स्वयंवरसंनिपातः — देवदूतयाचनम्

Damayantī’s Distress, Proclamation of the Svayaṃvara, and the Gods’ Request

Devanagari script

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपरव्वके अन्तर्गत इन्रलोकाभिगमनपर्वमें पाण्डवोंके भोजनका वर्णनविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५० ॥ #:73:.8 #::3::.7 () है 7 7-3 - सिंह-व्याप्रादि हिंसक जानवरोंको मार देनेसे वे मारनेवालेको पवित्र करनेवाले हैं; इसलिये उनको पवित्र कहा गया है। एकपज्चाशत्तमो< ध्याय: 80000 (80 ष्टके प्रति श्रीकृष्णादिके द्वारा की हुई दुर्यो वधकी प्रतिज्ञाका वृत्तान्त सुनाना वैशम्पायन उवाच तेषां तच्चरितं श्रुत्वा मनुष्यातीतमद्भुतम्‌ । चिन्ताशोकपरीतात्मा मन्युनाभिपरिप्लुत:,वैशम्पायनजी कहते हैं--पुरुषरत्न जनमेजय! पाण्डवोंका वह अद्भुत एवं अलौकिक चरित्र सुनकर अम्बिकानन्दन राजा धृतराष्ट्रका मन चिन्ता और शोकमें डूब गया। वे अत्यन्त खिन्न हो उठे और लंबी एवं गरम साँसें खींचकर अपने सारथि संजयको निकट बुलाकर बोले--

Transliteration

vaiśampāyana uvāca | teṣāṃ tac-caritaṃ śrutvā manuṣyātītam adbhutam | cintā-śoka-parītātmā manyunābhipariplutaḥ |

Translation

ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಪಾಂಡವರ ಆ ಅದ್ಭುತ, ಮಾನವಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದಂತೆ ತೋರುವ ಚರಿತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಬಿಕಾಸುತ ರಾಜ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತೆ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಯಿತು. ಕೋಪ ಮತ್ತು ಒಳಕಲಹದಿಂದ ತುಂಬಿ ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ, ಉಷ್ಣವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ಸಾರಥಿ ಸಂಜಯನನ್ನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿ ಹೀಗೆಂದನು.

Word by Word

वैशम्पायनःVaiśampāyana

उवाचsaid

तेषाम्of them

तत्that

चरितम्deed, conduct, story (lit. 'that which was done')

श्रुत्वाhaving heard

मनुष्य-अतीतम्-अद्भुतम्wonderful, surpassing human (beyond men)

चिन्ता-शोक-परीत-आत्माone whose mind was overcome by anxiety and grief

मन्युनाby anger

अभि-परिप्लुतःcompletely flooded/overwhelmed

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

Vaiśampāyana

Pāṇḍavas

Dhṛtarāṣṭra

Ambikā

Sañjaya

Janamejaya

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

War Context

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights the ethical psychology of rulership: hearing of others’ extraordinary virtue and success can intensify a compromised king’s inner conflict—anxiety, grief, and anger—showing how unchecked emotions cloud judgment and drive reactive decisions.

What is happening in the narrative?

After hearing about the Pāṇḍavas’ astonishing, seemingly superhuman exploits, Dhṛtarāṣṭra becomes overwhelmed with worry and sorrow and is stirred by anger; he then calls for Sañjaya, setting up the next exchange.