Shloka 2
Bhīmasena’s Admonition to Yudhiṣṭhira on Rājya and the Ordering of Dharma–Artha–Kāma
Book 3, Chapter 34
युधिछिर उवाच असंशयं भारत सत्यमेतद् यन्मां तुदन् वाक्यशल्यै: क्षिणोषि । न त्वां विगहें प्रतिकूलमेव ममानयाद्धि व्यसनं व आगात्,युधिष्ठिर बोले--भरतकुलनन्दन! तुम मुझे पीड़ा देते हुए अपने वागूबाणोंद्वारा मेरे हृदयको जो विदीर्ण कर रहे हो, यह निःसंदेह ठीक ही है। मेरे प्रतिकूल होनेपर भी इन बातोंके लिये मैं तुम्हारी निन्दा नहीं करता; क्योंकि मेरे ही अन्यायसे तुमलोगोंपर यह विपत्ति आयी है
yudhiṣṭhira uvāca | asaṃśayaṃ bhārata satyam etad yan māṃ tudan vākyāśalyaiḥ kṣiṇoṣi | na tvāṃ vigahe pratikūlam eva mamānayād dhi vyasanaṃ vāgāt |
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತನೇ! ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಇದು ಸತ್ಯವೇ—ನಿನ್ನ ಮಾತಿನ ಶಲ್ಯಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಚುಚ್ಚಿ ನನಗೆ ಕ್ಷಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯ. ನೀನು ನನ್ನ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರೂ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿಪತ್ತು ನನ್ನದೇ ದೋಷದಿಂದ ನಿಮಗೆಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ಬಂದಿದೆ.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Yudhiṣṭhira models ethical accountability: he accepts blame for the shared misfortune and therefore does not retaliate against harsh criticism. The verse highlights kṣamā (forbearance) and the moral discipline of receiving rebuke without anger when one recognizes one’s own fault.
In the forest-exile context, Yudhiṣṭhira is being reproached with painful words by a close kinsman (addressed as ‘Bhārata’). He acknowledges that the verbal ‘darts’ hurt, yet he refuses to argue back, stating that the calamity afflicting them has arisen because of his own actions.