Adhyaya 294
कर्णेन्द्रविनिमयः (Karna–Indra Exchange of Kavaca-Kuṇḍala for the Vāsavī-Śakti)
Upa-parva: Karṇa–Indra Saṃvāda (Dāna–Vrataparīkṣā Episode)
Vaiśaṃpāyana relates that Indra approaches Karṇa in brāhmaṇa-disguise and is welcomed without Karṇa discerning the visitor’s inner intent. When asked what gift is desired, the petitioner refuses ordinary wealth and instead demands Karṇa’s innate armor and earrings, declaring them the highest gain. Karṇa offers land, women, cattle, and ongoing revenue, but the petitioner persists, revealing the demand’s singularity. Karṇa explains that the kavaca and kuṇḍala render him effectively invulnerable and that relinquishing them would expose him to lethal risk; nevertheless, he recognizes Indra’s identity and insists that the request cannot be granted “in vain,” proposing a vinimaya (exchange). Indra permits Karṇa to choose any boon except the thunderbolt (vajra). Karṇa requests the infallible Vāsavī-śakti, a weapon that will kill one powerful enemy and then return to Indra. Indra stipulates the exchange terms and warns of limitations, including that the intended target may be protected by Nārāyaṇa (Kṛṣṇa). Karṇa agrees, cuts away the kavaca and removes the kuṇḍala without distress; celestial signs (drums, flowers) mark the act. Indra departs, considering the Pandavas’ strategic interest advanced; the Kauravas react with dismay, while the Pandavas later hear of the event as the forest narrative continues into their movements and listening to Markandeya’s accounts.
Chapter Arc: वनवास के दुःख से दबे युधिष्ठिर के सामने महर्षि मार्कण्डेय रामोपाख्यान का सार खींचकर रखते हैं—‘मा शुचः’—और राम के अद्भुत तेज व धैर्य को स्मरण करा कर आश्वासन का द्वार खोलते हैं। → मार्कण्डेय युधिष्ठिर के शोक को क्षत्रिय-धर्म के प्रतिकूल ठहराते हैं: तुम दीप्त-निर्णय होकर भी विषाद क्यों करते हो? वे तुलना करते हैं—राम के कष्ट के सामने तुम्हारा कष्ट ‘परमाणु’ भी नहीं; और तुम्हारे पास तो ऐसे सहायक हैं जो इन्द्र सहित देव-सेना को भी जीत सकें। → उदाहरण का शिखर: ‘असहायेन रामेण’—राम ने स्वजातीय सहायक के बिना भी सीता को पुनः प्राप्त किया और दशग्रीव रावण का वध किया; फिर प्रश्न की तरह चोट—ऐसे सहायकों (भीम, अर्जुन आदि) के होते हुए तुम क्यों टूटते हो? → मार्कण्डेय निष्कर्ष देते हैं—कुरुश्रेष्ठ, भरतर्षभ, महात्मा पुरुष शोक नहीं करते; धैर्य, पुरुषार्थ और धर्म-निष्ठा ही तुम्हारा आभूषण है। वैशम्पायन बताते हैं कि इस उपदेश से युधिष्ठिर का दुःख हल्का होता है और वे पुनः संवाद के लिए तैयार होते हैं। → आश्वस्त युधिष्ठिर आगे फिर क्या पूछते हैं—यह संकेत देकर अध्याय संवाद को अगले प्रसंग की ओर मोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न [हुक है 2 आम 7 द्विनवत्यधिकद्विशततमो< ध्याय: मार्कण्डेयजीके द्वारा राजा युधिष्ठिरको आश्वासन मार्कण्डेय उवाच एवमेतन्महाबाहो रामेणामिततेजसा । प्राप्त व्यसनमत्युग्रं वनवासकृतं पुरा
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾಬಾಹು ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ! ಹೌದು, ಹಾಗೆಯೇ. ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನೂ ವನವಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ್ದನು।
Verse 2
मा शुचः पुरुषव्याप्र क्षत्रियोडसि परंतप । बाहुवीयश्िते मार्गे वर्तसे दीप्तनिर्णये
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಪರಂತಪ! ನೀನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನು; ದುಃಖಿಸಬೇಡ. ನೀನು ಸ್ವಬಾಹುಬಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೀಯ; ಅದರ ಫಲ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವೂ ಸಂಶಯರಹಿತವೂ ಆಗಿದೆ।
Verse 3
नहि ते वृजिनं किंचिद् वर्तते परमण्वपि । अस्मिन् मार्गे निषीदेयु: सेन्द्रा अपि सुरसुरा:
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷವೆಂಬುದು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ; ಪರಮಾಣುವಷ್ಟೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವರೂ ಅಸುರರೂ ಸಹ ದಣಿದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು।
Verse 4
संहत्य निहतो वृत्रो मरुद्भिर्वज़पाणिना । नमुचिश्रैव दुर्धर्षो दीर्घजिह्वा च राक्षसी,वज्रपाणि इन्द्रने मरुदूगणोंके साथ मिलकर वृत्रासुर, दुर्धर्ष वीर नमुचि तथा दीर्घ॑जिद्ना राक्षमीका वध किया था
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ವಜ್ರಪಾಣಿಯಾದ ಇಂದ್ರನು ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ವೃತ್ರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ನಮುಚಿಯನ್ನೂ, ದೀರ್ಘಜಿಹ್ವಾ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನೂ ವಧಿಸಿದನು।
Verse 5
सहायवति सर्वार्था: संतिष्ठन्तीह सर्वश: । कि नु तस्याजितं संख्ये यस्य भ्राता धनंजय:
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ ಸಹಾಯಕರ ಬೆಂಬಲವಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಹಾಗಿರಲು ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ) ಸಹೋದರನಾಗಿರುವವನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಅಜೇಯವಾಗಿರಬಹುದು?
Verse 6
अयं च बलिनां श्रेष्ठो भीमो भीमपराक्रम: । युवानौ च महेष्वासौ वीरौ माद्रवतीसुतौ,ये भयंकर पराक्रमी भीमसेन बलवानोंमें श्रेष्ठ हैं। माद्रीनन्दन वीर नकुल-सहदेव भी महान् धनुर्धर तथा नवयुवक हैं
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಇಲ್ಲಿ ಭೀಮನು ಇದ್ದಾನೆ; ಬಲಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ನಿಜಕ್ಕೂ ಭಯಂಕರ. ಮತ್ತು ಈ ಇಬ್ಬರು ಯೌವನವಂತ ವೀರರು—ಮಾದ್ರಿಯ ಪುತ್ರರಾದ ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವ—ಮಹಾಧನುರ್ಧರರು; ಘೋರ ಶೌರ್ಯಸಂಪನ್ನರು.
Verse 7
एभि: सहायै: कस्मात् त्वं विषीदसि परंतप । य इमे वज्िण: सेनां जयेयु: समरुद्गणाम्
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಪರಂತಪನೇ! ಇಂತಹ ಸಹಾಯಕರಿರುವಾಗ ನೀನು ಏಕೆ ವಿಷಾದಿಸುತ್ತೀಯ? ನಿನ್ನ ಈ ಸಹೋದರರು ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಬಲ್ಲರು.
Verse 8
त्वमप्येभिम॑हिष्वासै: सहायैर्देवरूपिभि: । विजेष्यसे रणे सर्वानमित्रान् भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! तुम भी इन देवस्वरूप महाधनुर्धर भाइयोंकी सहायतासे अपने समस्त शत्रुओंको युद्धमें जीत लोगे
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಭರತರ್ಷಭನೇ! ದೇವರೂಪಿಗಳಾದ ಈ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಸಹಾಯಕರ ನೆರವಿನಿಂದ ನೀನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವೆ.
Verse 9
इतश्व त्वमिमां पश्य सैन्धवेन दुरात्मना । बलिना वीर्यमत्तेन हृतामेभिमहात्मभि:
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಇದೀಗ ಇಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನೂ ನೋಡು. ಪರಾಕ್ರಮದ ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮ, ಬಲಿಷ್ಠ ಸೈಂಧವನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದ; ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಈ ಮಹಾತ್ಮ ಬಂಧುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ದ್ರುಪದಕನ್ಯೆ ಕೃಷ್ಣೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ತಂದು, ರಾಜ ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತಂದರು.
Verse 10
आनीतां द्रौपदी कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम् | जयद्रथं च राजानं विजितं वशमागतम्
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಅವರು ದ್ರೌಪದಿ—ಕೃಷ್ಣೆಯನ್ನು—ಮರಳಿ ಕರೆತಂದರು; ರಾಜ ಜಯದ್ರಥನನ್ನೂ ಜಯಿಸಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇಲ್ಲೇ ಈ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಡೆ ನೋಡು—ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ದುಷ್ಟಾತ್ಮ ಮಹಾಬಲಿ ಸಿಂಧುರಾಜನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು; ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಮಹಾತ್ಮ ಸಹೋದರರು ಅತಿಕಠಿಣ ಸಾಹಸ ಮಾಡಿ ದ್ರುಪದಕನ್ಯೆ ಕೃಷ್ಣೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆದು, ಜಯದ್ರಥನನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿ ಅಧೀನಪಡಿಸಿದರು।
Verse 11
असहायेन रामेण वैदेही पुनराहृता | हत्वा संख्ये दशग्रीवं राक्षसं भीमविक्रमम्
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸ್ವಜಾತಿಯ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಕರೆತಂದನು।
Verse 12
यस्य शाखामृगा मित्राण्यूक्षा: कालमुखास्तथा | जात्यन्तरगता राजजन्नेतद् बुद्धानुचिन्तय
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಅವನಿಗೆ ಮಿತ್ರರೂ ಸಹಾಯಕರೂ ಅರಣ್ಯವಾಸಿ ಶಾಖಾಮೃಗಗಳು (ವಾನರರು), ಋಕ್ಷಗಳು (ಕರಡಿಗಳು), ಹಾಗೂ ಕಾಳಮುಖರು (ಲಂಗೂರಾದಿಗಳು)—ಬೇರೆ ಜಾತಿ-ಜನ್ಮದವರು. ಇದನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಚಿಂತಿಸು।
Verse 13
तस्मात् स त्वं कुरुश्रेष्ठ मा शुचो भरतर्षभ । त्वद्विधा हि महात्मानो न शोचन्ति परंतप,अतः कुरुश्रेष्ठ॒ भरतभूषण! तुम शोक न करो। क्योंकि परंतप! तुम्हारे-जैसे महात्मा पुरुष कभी शोक नहीं करते
ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಓ ಭರತವೃಷಭನೇ, ದುಃಖಿಸಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ, ಓ ಪರಂತಪನೇ, ನಿನ್ನಂತಹ ಮಹಾತ್ಮರು ಎಂದಿಗೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 14
वैशम्पायन उवाच एवमाश्चासितो राजा मार्कण्डेयेन धीमता । त्यक्त्वा दुःखमदीनात्मा पुनरेप्येनमब्रवीत्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿಯಿಂದ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಪಡೆದ ರಾಜನು (ಯುಧಿಷ್ಠಿರ) ದುಃಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅಚಲಚಿತ್ತನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಅವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು।
Verse 292
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि युधिष्ठिरा श्वासने द्विनवत्यधिकद्विशततमो<5ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ರಾಮೋಪಾಖ್ಯಾನಪರ್ವದೊಳಗಿನ ‘ಯುಧಿಷ್ಠಿರ-ಆಶ್ವಾಸನ’ ಪ್ರಸಂಗದ ಎರಡೂ ನೂರ ತೊಂಬತ್ತೆರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
Karṇa must choose between preserving self-protection tied to future duty and maintaining an uncompromised reputation for vowed generosity when confronted by an authoritative petitioner with hidden intent.
The chapter frames virtue as tested under asymmetry: ethical action may require negotiation (vinimaya) to align vows with responsibility, acknowledging that outcomes remain contingent despite sincere intention.
Rather than a formal phalaśruti, the narrative supplies interpretive commentary through consequences and reactions: Karṇa’s act is publicly valorized, yet it also reconfigures strategic possibilities, illustrating how moral capital and worldly risk interlock.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.