Shloka 45
रावण–मारीचसंवादः तथा मृगप्रलोभनपूर्वकं सीताहरणोपक्रमः
Rāvaṇa–Mārīca Dialogue and the Decoy-Deer Prelude to Sītā’s Abduction
Devanagari script
इत्युक्त्वा स मुनिर्वाक्यं देवदूतं विसृज्य तम् । शिलोज्छवृत्तिर्थर्मात्मा शममातिष्ठदुत्तमम्,ऐसा कहकर मुद्गल मुनिने उस देवदूतको विदा कर दिया और शिल एवं उज्छवृत्तिसे जीवन-निर्वाह करनेवाले वे धर्मात्मा महर्षि उत्तम रीतिसे शम-दम आदि नियमोंका पालन करने लगे
Translation
ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿ ಆ ಮುನಿಯು ದೇವದೂತನನ್ನು ವಿದಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಶಿಲೋಞ್ಛವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಮಹರ್ಷಿ ಶಮ-ದಮಾದಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Word by Word
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
TypeVerb
Rootवच्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), parasmaipada (usage)
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
Formmasculine, nominative, singular
मुनिःsage
मुनिः:
Karta
TypeNoun
Rootमुनि
Formmasculine, nominative, singular
वाक्यम्speech/words
वाक्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाक्य
Formneuter, accusative, singular
देवदूतम्divine messenger
देवदूतम्:
Karma
TypeNoun
Rootदेवदूत
Formmasculine, accusative, singular
विसृज्यhaving dismissed/sent away
विसृज्य:
TypeVerb
Rootसृज्
Formल्यप् (absolutive/gerund), parasmaipada (usage)
तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
Formmasculine, accusative, singular
शिलोज्छवृत्तिःone whose livelihood is by gleaning and by picking up grains (śila & uñcha)
शिलोज्छवृत्तिः:
Karta
TypeNoun
Rootशिलोज्छवृत्ति
Formfeminine, nominative, singular
धर्मात्माrighteous-souled
धर्मात्मा:
Karta
TypeAdjective
Rootधर्मात्मन्
Formmasculine, nominative, singular
शमम्tranquillity/self-control
शमम्:
Karma
TypeNoun
Rootशम
Formmasculine, accusative, singular
आतिष्ठत्he undertook/practised
आतिष्ठत्:
TypeVerb
Rootस्था
Formimperfect (laṅ), third, singular, parasmaipada
उत्तमम्excellent/supreme
उत्तमम्:
Karma
TypeAdjective
Rootउत्तम
Formmasculine, accusative, singular
Speaker
व्यास उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes