Shloka 25
Rāma’s Abhiṣeka Plan, Kaikeyī’s Boon, and the Initiation of the Exile
Mārkaṇḍeya’s Account
आहारप्रभवा: प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम् । मनसश्षेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्रयं निश्चितं तप:,'भोजनसे ही प्राणोंकी रक्षा होती है। चंचल मनको रोकना अत्यन्त कठिन होता है। मन और इन्द्रियोंकी एकाग्रताको ही निश्चितरूपसे तप कहा गया है”
āhāra-prabhavāḥ prāṇā mano durnigrahaṃ calam | manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ niścitaṃ tapaḥ ||
ವ್ಯಾಸರು ಹೇಳಿದರು— ಆಹಾರದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಗಳು ಧಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟ. ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಏಕಾಗ್ರ ಸ್ಥೈರ್ಯವೇ ನಿಶ್ಚಿತ ತಪಸ್ಸು; ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಕಷ್ಟವಲ್ಲ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Austerity (tapas) is defined primarily as inner mastery: the focused steadiness (aikāgrya) of mind and senses. Since life depends on food, indiscriminate self-starvation is not praised; rather, disciplined regulation culminating in concentration is upheld.
In Vyāsa’s instruction, the discussion turns to the practical foundations of spiritual discipline: acknowledging bodily needs (food sustains prāṇa) while emphasizing that the real struggle and merit lie in restraining the restless mind and gathering the senses into one-pointed attention.