Shloka 24
Draupadī’s Rebuke of Jayadratha and Dhaumya’s Admonition (Āraṇyaka-parva, Adhyāya 252)
अथर्ववेदप्रोक्तैश्न याश्नोपनिषदि क्रिया: । मन्त्रजप्यसमायुक्तास्तास्तदा समवर्तयन्,दुर्योधनके इस निश्चयकों जानकर पातालवासी भयंकर दैत्यों और दानवोंने, जो पूर्वकालमें देवताओंसे पराजित हो चुके थे, मन-ही-मन विचार किया कि इस प्रकार दुर्योधनका प्राणान्त होनेसे तो हमारा पक्ष ही नष्ट हो जायगा; अतः उसे अपने पास बुलानेके लिये मन्त्रविद्यामें निपुण दैत्योंने उस समय बृहस्पति और शुक्राचार्यके द्वारा वर्णित तथा अथर्ववेदमें प्रतिपादित मन्त्रोंद्वारा अग्निविस्तार-साध्य यज्ञकर्मका अनुष्ठान आरम्भ किया और उपनिषद् (आरण्यक)-में जो मन्त्रजपसे युक्त हवनादि क्रियाएँ बतायी गयी हैं, उनका भी सम्पादन किया
vaiśampāyana uvāca | atharvavedaproktaīr mantrair bṛhaspatiśukrācāryavarṇitaiś ca agnivistārasādhyayajñakarmāṇi ārabdhāni | yāś copaniṣadi (āraṇyake) mantrajapyasamāyuktā havanādikriyāḥ proktās tā api tadā samavartayan | duryodhanasya niścayaṃ jñātvā pātālavāsino bhayaṅkarā daityadānavāḥ—ye pūrvakāle devaiḥ parājitāḥ—manasā vicārayām āsuḥ: “asya prāṇānte asmākaṃ pakṣa eva naśyet” iti; tasmāt taṃ svapārśvaṃ ānetuṃ mantravidyānipuṇāḥ te mantraiḥ karmāṇi cakruḥ ||
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ದುರ್ಯೋಧನನ ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಭಯಂಕರ ದೈತ್ಯ-ದಾನವರು—ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವರಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರಾತನ ಶತ್ರುಗಳು—ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದರು: “ದುರ್ಯೋಧನನ ಪ್ರಾಣಾಂತವಾದರೆ ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.” ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಕರೆಯಲು, ಮಂತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಅವರು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮತ್ತು ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ವರ್ಣಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಅಥರ್ವವೇದದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿವಿಸ್ತಾರ-ಸಾಧ್ಯ ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು; ಜೊತೆಗೆ ಉಪನಿಷತ್ (ಆರಣ್ಯಕ) ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಂತ್ರಜಪಸಹಿತ ಹೋಮಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದರು.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how ritual and mantra can be used instrumentally for factional aims; it implicitly contrasts sacred technique with ethical intention—power divorced from dharma becomes a tool of adharma and deepens conflict.
Netherworld Daityas and Dānavas, fearing that Duryodhana’s death would ruin their cause, begin Atharvavedic and Upaniṣadic-style fire rites with mantra-recitation to draw him to their side.