Adhyaya 25
द्वैतवनगमनम् (Dvāitavana-gamanam) — Journey and Settlement at Dvaita Forest-Lake
Upa-parva: Dvāitavana-nivāsa (Settlement at Dvैतवन / Dvaita Forest-Lake Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that, after prior movements, Yudhiṣṭhira addresses his brothers regarding the necessity of residing for twelve years in an uninhabited forest and instructs them to survey a suitable region rich in game and birds, pleasant, auspicious, and fit for sustained habitation. Arjuna responds with deference, characterizing Yudhiṣṭhira as widely learned through association with elder sages (including Dvaipāyana and Nārada) and therefore best positioned to determine what is truly beneficial. Arjuna then recommends the famed, sacred Dvāitavana lake-forest, described as abundant in flowers and fruits and frequented by many kinds of birds, proposing it as their residence for the full term. Yudhiṣṭhira concurs, and the Pāṇḍavas proceed with numerous brāhmaṇas—both agnihotra practitioners and other ascetics—along with svādhyāyins, mendicants, and japa-oriented forest dwellers. The chapter offers an ecological catalogue: large trees and flowering groves, melodious birds, elephant herds, and the presence of siddhas and ṛṣis. Yudhiṣṭhira dismounts, enters the woodland with his brothers and companions, is received respectfully by ascetic communities, and seats himself beneath a great flowering tree; the others likewise dismount and attend, marking the orderly establishment of a dharma-centered exile residence.
Chapter Arc: द्वैतवन के कानन में पाण्डवों का निवास—जहाँ युधिष्ठिर वन के मुनियों और यतियों को मूल-फल से तृप्त करते हैं, वहीं एक तेजोमय महर्षि का आगमन कथा को धर्म-उपदेश की ओर मोड़ देता है। → वनवास की कठोरता के बीच युधिष्ठिर का मन ‘बल’ (शक्ति/सामर्थ्य) और ‘धर्म’ की सीमा पर ठहरता है—क्या राजधर्म का त्याग कर तपोवन में टिके रहना ही श्रेष्ठ है, या प्रतिज्ञा-पालन के साथ भविष्य के कर्तव्य हेतु शक्ति-संचय भी आवश्यक है? → महर्षि मार्कण्डेय युधिष्ठिर को धर्म का आदेश देते हुए उदाहरणों से दृढ़ करते हैं—राम का पितृ-आज्ञा पालन, सत्यव्रती अलर्क का त्याग, और ‘बलस्येति चरेदधर्मम्’ का निषेध: केवल बल के भरोसे अधर्म का आचरण मत करो। → युधिष्ठिर महर्षि का विधिवत् पूजन करते हैं; धौम्य पाण्डवों के लिए पितृवत् श्राद्ध-इष्टि आदि कर्म संपन्न कराते हैं। उपदेश का निष्कर्ष स्पष्ट होता है—प्रतिज्ञा के अनुसार वनवास पूर्ण करो; उसी तेज से आगे चलकर कौरवों से श्री और राज्य पुनः प्राप्त करोगे। → महर्षि धौम्य और पाण्डवों से विदा लेकर उत्तर दिशा की ओर प्रस्थान करते हैं—उत्तर की ओर बढ़ती यह गति अगले प्रसंगों (अर्जुनाभिगमन/आगामी यात्राओं) का संकेत बन जाती है।
Shlokas
Verse 1
#2:8 #23:.7 () हि 2 7 पञ्चविशो< ध्याय: महर्षि मार्कण्डेयका पाण्डवोंको धर्मका आदेश देकर उत्तर दिशाकी ओर प्रस्थान वैशम्पायन उवाच तत् कानने प्राप्य नरेन्द्रपुत्रा: सुखोचिता वासमुपेत्य कृच्छम् । विजहुरिन्द्रप्रतिमा: शिवेषु सरस्वतीशालवनेषु तेषु
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಜನಮೇಜಯ! ಸುಖಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಈಗ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರ ಪಾಂಡವರು ಆ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಅವರು ಸರಸ್ವತೀ ತೀರದ ಶುಭ ಶಾಲವನಗಳಲ್ಲಿ, ವನವಾಸದ ಸಂಕಟಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 2
यतींश्व॒ राजा स मुनींश्व॒ सर्वा- स्तस्मिन् वने मूलफलैरुदग्रै: । द्विजातिमुख्यानृषभ: कुरूणां संतर्पयामास महानुभाव:
ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾನುಭಾವ ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು, ಆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಯತಿಗಳು, ಮುನಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ದ್ವಿಜರನ್ನು ಉತ್ತಮ ಮೂಲ-ಫಲಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದನು.
Verse 3
इष्टी क्ष पित्रयाणि तथा क्रियाश्र महावने वसतां पाण्डवानाम् | पुरोहितस्तत्र समृद्धतेजा- श्व॒कार धौम्य: पितृवन्नपाणाम्
ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪಾಂಡವರ ಇಷ್ಟಿ-ಯಜ್ಞಗಳು, ಪಿತೃಕಾರ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪುರೋಹಿತ ಧೌಮ್ಯನು ತಂದೆಯಂತೆ ನಿಂತು ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 4
अपेत्य राष्ट्राद् वसतां तु तेषा- मृषि: पुराणोडतिथिराजगाम । तमाश्रमं तीव्रसमृद्धतेजा मार्कण्डेय: श्रीमतां पाण्डवानाम्
ರಾಜ್ಯದಿಂದ ದೂರ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಂತ ಪಾಂಡವರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತೀವ್ರ ತಪೋತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪುರಾತನ ಮಹರ್ಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಬಂದರು.
Verse 5
तमागतं ज्वलितहुताशनप्रभं महामना: कुरुवृषभो युधिष्ठिर: । अपूजयत् सुरऋषिमानवार्चितं महामुनि हानुपमसत्त्ववीर्यवान्
ಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ದೇವರು-ಋಷಿ-ಮಾನವರಿಂದ ಪೂಜಿತ ಮಹಾಮುನಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅನೂಪಮ ಧೈರ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಕುರುವೃಷಭ ಮಹಾಮನಸ್ವಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು.
Verse 6
स सर्वविद् द्रौपदी वीक्ष्य कृष्णां युधिष्ठिरं भीमसेनार्जुनौ च । संस्मृत्य राम॑ मनसा महात्मा तपस्विमध्येडस्मयतामितौजा:
ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ, ಅಮಿತ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮಹಾತ್ಮ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ದ್ರೌಪದಿ (ಕೃಷ್ಣಾ), ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮಸೇನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಮೃದುವಾಗಿ ನಗಿದರು.
Verse 7
त॑ं धर्मराजो विमना इवाब्रवीत् सर्वे द्विया सन्ति तपस्विनो5मी । भवानिदं कि स्मयतीव हृष्ट- स्तपस्विनां पश्यतां मामुदीक्ष्य
ಆಗ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದವನಂತೆ ಹೇಳಿದನು—“ಮುನಿವರೇ! ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈ ಎಲ್ಲ ದ್ವಿಜ ತಪಸ್ವಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ನೀವು ಮಾತ್ರ ಈ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನನ್ನತ್ತ ನೋಡಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಗುವಂತೆ ಏಕೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತೀರಿ?”
Verse 8
मार्कण्डेय उवाच न तात हृष्यामि न च स्मयामि प्रहर्षजो मां भजते न दर्प: । तवापदं त्वद्य समीक्ष्य राम॑ सत्यव्रतं दाशरथिं स्मरामि
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಹೇಳಿದರು—“ತಾತಾ! ನಾನು ಹರ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹರ್ಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ದರ್ಪವು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದು ನಿನ್ನ ಈ ಆಪತ್ತನ್ನು ನೋಡಿ, ಸತ್ಯವ್ರತನಾದ ದಶರಥನಂದನ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 9
स चापि राजा सह लक्ष्मणेन वने निवासं पितुरेव शासनात् । धन्वी चरन् पार्थ मयैव दृष्टो गिरे: पुरा ऋष्यमूकस्य सानौ
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಪಾರ್ಥ! ಆ ರಾಜ ರಾಮನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೇ ಕುಂತೀನಂದನ! ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕಂಡೆನು.
Verse 10
सहसतनेत्रप्रतिमो महात्मा यमस्य नेता नमुचेश्व हन्ता । पितुर्निदेशादनघ: स्वधर्म वासं वने दाशरथिक्षकार
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ದಶರಥನಂದನ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿರ್ದೋಷ ಮಹಾತ್ಮ; ಸಹಸ್ರನೇತ್ರ ಇಂದ್ರನ ಸಮಾನ, ಯಮನಿಗೂ ನಿಯಂತ, ನಮುಚಿಯಂತಹ ದಾನವರ ಸಂಹಾರಕ. ಆದರೂ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಸ್ವಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅರಣ್ಯವಾಸವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು.
Verse 11
स चापि शक्रस्य समप्रभावो महानुभाव: समरेष्वजेय: । विहाय भोगानचरद् वनेषु नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಇಂದ್ರನ ಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ, ಮಹಾನುಭಾವ, ಸಮರಗಳಲ್ಲಿ ಅಜೇಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಭೋಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಬಲದ ಒಡೆಯ’ ಎಂದುಕೊಂಡು ಅಧರ್ಮ ಮಾಡಬಾರದು.
Verse 12
भूपाश्चन नाभागभगीरथादयो महीमिमां सागरान्तां विजित्य । सत्येन ते5प्यजयंस्तात लोकान् नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಾಭಾಗ, ಭಗೀರಥ ಮೊದಲಾದ ರಾಜರು ಸಮುದ್ರಾಂತ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಜಯಿಸಿದರೂ, ಸತ್ಯದ ಬಲದಿಂದಲೇ ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ, ತಾತ! ‘ನಾನು ಬಲದ ಒಡೆಯ’ ಎಂದುಕೊಂಡು ಅಧರ್ಮ ಮಾಡಬಾರದು.
Verse 13
अलर्कमाहुर्नरवर्य सनन््तं सत्यव्रतं काशिकरूषराजम् | विहाय राज्यानि वसूनि चैव नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ಕಾಶಿ ಮತ್ತು ಕರೂಷದ ರಾಜ ಅಲರ್ಕನನ್ನು ಜನರು ಸತ್ಯವ್ರತ, ಸನತ್ (ವೃದ್ಧ ತಪಸ್ವಿಯ ಸಮ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನೂ ಧನವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಬಲಿಷ್ಠ’ ಎಂಬ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ಮಾಡಬಾರದು.
Verse 14
धात्रा विधियों विहित: पुराणै- स्तं पूजयन्तो नरवर्य सन्त: । सप्तर्षय: पार्थ दिवि प्रभान्ति नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾರ್ಥ! ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಪ್ರಾಚೀನ ವೇದವಾಕ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಪವಿತ್ರ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸತ್ಪುರುಷರು ಪೂಜಿಸಿ ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಬಲವಂತನು’ ಎಂಬ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಡ.
Verse 15
महाबलानू् पर्वतकूटमात्रान् विषाणिन: पश्य गजान् नरेन्द्र । स्थितान् निदेशे नरवर्य धातु- नेंशे बलस्येति चरेदधर्मम्
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ನರೆಂದ್ರ! ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾದ, ಮಹಾದಂತಗಳಿರುವ ಈ ಮಹಾಬಲ ಗಜರಾಜರನ್ನು ನೋಡು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ‘ನಾನು ಬಲದ ಅಧಿಪತಿ’ ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಅಧರ್ಮ ಮಾಡಬೇಡ.
Verse 16
सर्वाणि भूतानि नरेन्द्र पश्य तथा यथावद् विहितं विधात्रा । स्वयोनित: कर्म सदा चरन्ति नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्
ಓ ನರೆಂದ್ರ! ನೋಡು—ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ವಿಧಿಸಿದ ಕ್ರಮದಂತೆ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಯೋನಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸದಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು ಬಲದ ಸ್ವಾಮಿ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಎಂದಿಗೂ ಅಧರ್ಮ ಮಾಡಬೇಡ.
Verse 17
सत्येन धर्मेण यथार्हवृत्त्या हिया तथा सर्वभूतान्यतीत्य । यशश्न तेजश्न तवापि दीप्त॑ विभावसोर्भास्करस्येव पार्थ
ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಪಾರ್ಥ! ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಯಥೋಚಿತ ವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಲಜ್ಜೆ ಮೊದಲಾದ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲೇರಿದ್ದೀಯ. ನಿನ್ನ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ.
Verse 18
यथाप्रतिज्ञं च महानुभाव कृच्छूं वने वासमिमं निरुष्य । ततः श्रियं तेजसा तेन दीप्ता- मादास्यसे पार्थिव कौरवेभ्य:
ಮಹಾನುಭಾವ ರಾಜನೇ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಈ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದ ವನವಾಸವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಕೌರವರ ಕೈಯಿಂದ ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ.
Verse 19
वैशग्पायन उवाच तमेवमुक्त्वा वचन महर्षि- स्तपस्विमध्ये सहित सुहृद्धि: । आमन्त्र्य धौम्यं सहितांश्ष पार्था- सतत: प्रतस्थे दिशमुत्तरां स:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಜನಮೇಜಯ! ತಪಸ್ವಿ ಮಹಾತ್ಮರ ಮಧ್ಯೆ ಸುಹೃದರೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಈ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಮಹರ್ಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಧೌಮ್ಯನಿಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪಾರ್ಥರಿಗೂ (ಪಾಂಡವರಿಗೂ) ವಿದಾಯ ಹೇಳಿ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದನು।
Verse 25
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्वैतवनप्रवेशे पठचरविंशो5ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದ ಅರ್ಜುನಾಭಿಗಮನಪರ್ವದಲ್ಲಿ ದ್ವೈತವನಪ್ರವೇಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
The decision of where and how to reside for twelve years: balancing austerity with protection and sustainability for a large dependent community while maintaining dharma in an uninhabited wilderness.
Legitimate leadership is shown as consultative and welfare-oriented: Yudhiṣṭhira invites assessment, Arjuna offers reasoned counsel, and the final choice integrates auspiciousness, resources, and community stability.
No explicit phalaśruti is presented in this chapter; its meta-significance is implicit in the sacralization of place (Dvāitavana as puṇya) and the portrayal of dharma practiced through orderly settlement and reverence to ascetics.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.