Adhyaya 244
मृगस्वप्नदर्शनम् (The Deer’s Dream-Appeal and the Move to Kāmyaka)
Upa-parva: Dvaītavana–Kāmyaka Vihāra Episode (Forest Relocation after the Duryodhana Incident)
Janamejaya asks what the Pāṇḍavas did in the forest after releasing Duryodhana. Vaiśaṃpāyana relates that, at night in Dvaītavana, Yudhiṣṭhira experiences a dream-vision in which deer—fearful and reduced to remnants—approach with folded hands and request relief, stating their clans have been nearly exhausted by hunting. Yudhiṣṭhira, distressed yet committed to universal welfare (sarvabhūta-hita), affirms their claim and resolves to act accordingly. Upon waking near dawn, he informs his brothers that compassion toward forest-dwellers is required and proposes a residence-change. The group then departs promptly with accompanying brāhmaṇas and attendants (including Indrasena and others), travels along pleasant routes with clean water, and arrives at the sacred Kāmyaka āśrama-forest near Tṛṇabindu-saras, entering it as if into a meritorious, heaven-like refuge.
Chapter Arc: गन्धर्वों के हाथों कौरव अपमानित और बंधक—और वन में बैठे पाण्डवों के सामने अचानक यह प्रश्न: क्या शत्रु-भाइयों को छुड़ाना भी अपना धर्म है? → युधिष्ठिर भीम को आदेश देते हैं कि कौरवों का मोचन कराया जाए, पर उपाय ‘साम’ (शान्ति-वार्ता) से हो—क्योंकि ज्ञातियों में कलह स्वाभाविक है, पर बाहरी आक्रमण के सामने कुल-धर्म जागता है। भीम का क्रोध और पुराना वैर भीतर-भीतर उबलता है; फिर भी युधिष्ठिर यज्ञ-दीक्षा/व्रत-बंधन के कारण स्वयं न जा पाने की विवशता बताते हैं और भीम को संयमित नीति का निर्देश देते हैं। → अर्जुन सत्यवादी प्रतिज्ञा करते हैं—यदि गन्धर्व समझाने से कौरवों को न छोड़ें, तो आज गन्धर्वराज की भूमि रक्त पियेगी; यह वचन सुनकर कौरवों में फिर से आशा और साहस लौट आता है। → युधिष्ठिर का निर्णय स्पष्ट हो जाता है: कौरवों का उद्धार किया जाए, पर पहले शान्ति-प्रयास; और पाण्डव-पक्ष से अर्जुन का संकल्प इस कार्य को निर्णायक दिशा देता है। → क्या गन्धर्व ‘साम’ से मानेंगे, या अर्जुन की प्रतिज्ञा युद्ध में बदलकर रक्तपात कराएगी?
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न () हि ० त्रिचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका भीमसेनको गन्धवॉंके हाथसे कौरवोंको छुड़ानेका आदेश और इसके लिये अर्जुनकी प्रतिज्ञा युधिषछ्िर उवाच अस्मानभिगतांस्तात भयातज्छरणैषिण: । कौरवान् विषमप्राप्तान् कथं ब्रूयास्त्वमीदूशम्
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—“ತಮ್ಮನೇ! ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಶರಣನ್ನು ಬೇಡಿ ಇವರು ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಕೌರವರು ಭಾರೀ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಇಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಇಷ್ಟು ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತೀ?”
Verse 2
भवन्ति भेदा ज्ञातीनां कलहाश्च वृकोदर । प्रसक्तानि च वैराणि कुलधर्मो न नश्यति
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—“ಹೇ ವೃಕೋದರ! ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದಗಳೂ ಕಲಹಗಳೂ ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವೈರವೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಕುಲಧರ್ಮ—ಆ ಬಂಧುತ್ವದ ಬಂಧ—ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹೇ ಭೀಮಸೇನ!”
Verse 3
यदा तु कश्चिज्ज्ञातीनां बाह्ुः पोथयते कुलम् | न मर्षयन्ति तत् सन््तो बाह्ेनाभिप्रधर्षणम्
ಯಾವಾಗ ಯಾವುದೋ ಹೊರಗಿನವನು—ಪರಕೀಯ ಕೈ—ಒಂದು ಕುಲದ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆದು ಅದರ ವಂಶವನ್ನು ನುಚ್ಚುಮರೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಸತ್ಪುರುಷರು ಆ ಬಾಹ್ಯ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಕುಲಕ್ಕೆ ಆಗುವ ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ಬಲಾತ್ಕಾರ ದಮನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 4
(परै: परिभवे प्राप्ते वयं पञ्चोत्तरं शतम् | परस्परविरोधे तु वयं पञ्च शतं तु ते ।।
ಇತರರ ಕೈಯಿಂದ ನಮಗೆ ಅವಮಾನ ಬಂದಾಗ, ಅದನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನಾವು ನೂರೈದು ಸಹೋದರರು ಒಂದಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿ ನಾವು ಐವರು ಒಂದು ಕಡೆ, ಅವರು ನೂರು ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ. ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಗಂಧರ್ವನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಚಿತ್ರಸೇನನು ಈ ಅಪ್ರಿಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು।
Verse 5
दुर्योधनस्य ग्रहणाद् गन्धर्वेण बलात् प्रभो | स्त्रीणां बाह्माभिमर्शाच्च हतं भवति न: कुलम्
ಪ್ರಭೋ! ಗಂಧರ್ವನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಹಿಡಿದದ್ದರಿಂದಲೂ, ಹೊರಗಿನ ಪುರುಷನ ಭುಜಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಕುರುಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವಮಾನಿತರಾದದ್ದರಿಂದಲೂ, ನಮ್ಮ ಕುಲವು ಹತವಾದಂತಾಗಿದೆ; ಇಂತಹ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಪಮಾನವು ಮಹಾಕುಲಕ್ಕೆ ಮರಣಸಮಾನ।
Verse 6
शरणं च प्रपन्नानां त्राणार्थ च कुलस्य च । उत्तिष्ठत नरव्यात्रा: सज्जीभवत मा चिरम्
ಶರಣಾಗತರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮತ್ತು ಕುಲದ ಮಾನ ಕಾಪಾಡಲು ಎದ್ದೇಳಿರಿ, ಓ ನರవ్యಾಘ್ರರೇ! ಸಿದ್ಧರಾಗಿ; ತಡಮಾಡಬೇಡಿ।
Verse 7
अर्जुनश्न यमौ चैव त्वं च वीरापराजित: । मोक्षयध्वं नरव्याप्रा हियमाणं सुयोधनम्
ಅರ್ಜುನ, ಯಮಜ ಸಹೋದರರು, ನೀನೂ ಸಹ—ಅಪರಾಜಿತ ವೀರ—ಓ ನರವ್ಯಾಘ್ರರೇ! ಗಂಧರ್ವನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಸುಯೋಧನ (ದುರ್ಯೋಧನ)ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿರಿ।
Verse 8
एते रथा नरव्याप्रा: सर्वशस्त्रसमन्विता: । धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां विमला: काज्चनध्वजा:
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಇವು ಸಮರ್ಥ ಯೋಧರಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಥಗಳು; ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಜ್ಜಾಗಿವೆ. ಇವು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರವು—ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುವ, ಸ್ವರ್ಣಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ.
Verse 9
सस्वनानधिरोहध्वं नित्यसज्जानिमान् रथान् | इन्द्रसेनादिभि: सूतै: कृतशस्त्रैरधिष्ठितान्
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಗಂಭೀರ ನಾದ ಮಾಡುವ, ಸದಾ ಸಿದ್ಧವಾಗಿಟ್ಟಿರುವ ಈ ರಥಗಳಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಏರಿರಿ. ಇಂದ್ರಸೇನ ಮೊದಲಾದ ನಿಪುಣ ಸಾರಥಿಗಳು ಆಯುಧಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಇವನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಿಸಿದ್ದಾರೆ.
Verse 10
एतानास्थाय वै यत्ता गन्धर्वान् योद्धुमाहवे । सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वमतन्द्रिता:
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಏರಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧತೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಲು ಹೋಗಿರಿ. ಸುಯೋಧನನ ಬಿಡುಗಡೆಗಾಗಿ ಅಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಿ.
Verse 11
नरसिंहो! कौरवोंके ये सुनहरी ध्वजावाले निर्मल रथ सामने खड़े हैं। इनमें सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्र मौजूद हैं। इनके चलनेपर भारी आवाज होती है। ये रथ सदा सुसज्जित रहते हैं। शस्त्रविद्यामें निपुण इन्द्रसेन आदि सारथि इनपर बैठे हुए हैं। तुमलोग इन रथोंपर आरूढ़ हो गन्धर्वोंसे युद्ध करनेके लिये तैयार हो जाओ और सावधान होकर दुर्योधनको छुड़ानेका प्रयत्न करो ।। य एव ककश्रिद् राजन्य: शरणार्थमिहागतम् । परं शक््त्याभिरक्षेत कि पुनस्त्वं वृकोदर
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ನರಸಿಂಹನೇ! ಕೌರವರ ಸ್ವರ್ಣಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ನಿರ್ಮಲ ರಥಗಳು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ಇವೆ; ಚಲಿಸಿದಾಗ ಭಾರೀ ಗರ್ಜನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಸದಾ ಸಜ್ಜಾಗಿವೆ; ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಇಂದ್ರಸೇನ ಮೊದಲಾದ ಸಾರಥಿಗಳು ಆಯುಧಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಇವನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನೀವು ಈ ರಥಗಳಿಗೆ ಏರಿ ಗಂಧರ್ವರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ; ಎಚ್ಚರದಿಂದ ದುర్యೋಧನನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಿ. ಶರಣಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಬಂದವನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ಷತ್ರಿಯನೂ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಮಟ್ಟಿಗೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹಾಗಿರಲು ನೀನು, ವೃಕೋದರ ಭೀಮಸೇನ, ಶರಣಾಗತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಬೇಕು?
Verse 12
(वैशग्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कौन्तेय: पुनर्वाक्यमभाषत । कोपसंरक्तनयन: पूर्ववैरमनुस्मरन् ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಭೀಮನು ಮತ್ತೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನೆ ನೆನೆದು ಕೋಪದಿಂದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದವು.
Verse 13
वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च पाण्डवा: | शत्रोश्व मोक्षणं क्लेशात् त्रीणि चैक च तत्समम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಪಾಂಡವರೇ, ವರಪ್ರದಾನ, ರಾಜ್ಯಪ್ರದಾನ ಮತ್ತು ಪುತ್ರಜನ್ಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು—ಈ ಮೂರು; ಹಾಗೆಯೇ ಶತ್ರುವಿನ ಸಂಕಟದಿಂದ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದು—ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಪುಣ್ಯಫಲದಲ್ಲಿ ಸಮಾನವೇ.
Verse 14
कि चाप्यधिकमेतस्माद् यदापन्न: सुयोधन: । त्वदूबाहुबलमाश्रित्य जीवितं परिमार्गते
ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆನಂದವೇನು? ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದ ಸುಯೋಧನನು ನಿನ್ನ ಭುಜಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತನ್ನ ಜೀವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 15
स्वयमेव प्रधावेयं यदि न स्यथाद् वृकोदर । विततो मे क्रतुर्वीर न हि मेडत्र विचारणा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ವೃಕೋದರ, ನನ್ನ ಯಜ್ಞವು ಈಗಾಗಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿರದಿದ್ದರೆ, ವೀರನೇ, ನಾನು ಸ್ವತಃ ಓಡಿ ಹೋಗಿ ಸುಯೋಧನನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ದ್ವಿತೀಯ ಚಿಂತನೆಗೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ.
Verse 16
साम्नैव तु यथा भीम मोक्षयेथा: सुयोधनम् | तथा सर्वैरुपायैस्त्वं यतेथा: कुरुनन्दन,“कुरुनन्दन भीम! शान्तिपूर्ण ढंगसे समझा-बुझाकर जिस तरह भी दुर्योधनको छुड़ा सको, सभी उपायोंसे वैसा ही प्रयत्न करना
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭೀಮ, ಓ ಕುರುನಂದನ! ಕೇವಲ ಸಾಮದಿಂದಲೇ ನೀನು ಸುಯೋಧನನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆಯಾದರೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೂ ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು.
Verse 17
न सामना प्रतिपद्येत यदि गन्धर्वराडसौ । पराक्रमेण मृदुना मोक्षयेथा: सुयोधनम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಆ ಗಂಧರ್ವರಾಜನು ಸಾಮಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ, ಮೃದು ಹಾಗೂ ಸಂಯತ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸುಯೋಧನನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸು.
Verse 18
अथासौ मृदुयुद्धेन न मुड्चेद् भीम कौरवान् । सर्वोपायैर्विमोच्यास्ते निगृह्ु परिपन्थिन:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಭೀಮಾ! ಅವನು ಮೃದುಯುದ್ಧದಿಂದಲೂ ಕೌರವರನ್ನು ಬಿಡದೆ ಇದ್ದರೆ, ಎಲ್ಲ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಆ ದಾರಿದೋಚಿ ಗಂಧರ್ವರನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಕೌರವರನ್ನು ವಿಮೋಚಿಸು।
Verse 19
एतावद्धि मया शक्यं संदेष्ठूं वै वृकोदर । वैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत,“भरतनन्दन वृकोदर! इस समय मेरा यह यज्ञकर्म चालू है; अतः ऐसी स्थितिमें मैं तुम्हें इतना ही संदेश दे सकता हूँ”
ವೃಕೋದರಾ! ನಾನು ತಿಳಿಸಬಲ್ಲ ಸಂದೇಶ ಇಷ್ಟೇ; ಹೇ ಭಾರತ, ಈ ವೇಳೆಗೆ ವೈತಾನ ಯಜ್ಞಕರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹೇಳಲಾರೆನು।
Verse 20
वैशम्पायन उवाच अजाततशत्रोर्वचनं जी धनंजय: । प्रतिजज्ञे गुरोर्वाक््यं | विमोक्षणम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಜನಮೇಜಯ! ಅಜಾತಶತ್ರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಧನಂಜಯ ಅರ್ಜುನನು ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ವಿಧೇಯನಾಗಿ ಕೌರವರ ವಿಮೋಚನವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು।
Verse 21
अर्जुन उवाच यदि साम्ना न मोक्ष्यन्ति गन्धर्वा धृतराष्ट्रजान् । अद्य गन्धर्वराजस्य भूमि: पास्यति शोणितम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಸಾಮದಿಂದ ಗಂಧರ್ವರು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬಿಡದೆ ಇದ್ದರೆ, ಇಂದು ಈ ಭೂಮಿ ಗಂಧರ್ವರಾಜನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು।
Verse 22
अर्जुनस्य तु तां श्रुत्वा प्रतिज्ञां सत्यवादिन: । कौरवाणां तदा राजन् पुनः प्रत्यागतं मन:,राजन! सत्यवादी अर्जुनकी वह प्रतिज्ञा सुनकर कौरवोंके जीमें जी आया
ರಾಜನೇ! ಸತ್ಯವಾಡಿ ಅರ್ಜುನನ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌರವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯ ಬಂದಿತು; ಅವರ ವಿಶ್ವಾಸ ಪುನಃ ಜಾಗೃತವಾಯಿತು।
Verse 243
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनमोचनानुज्ञायां त्रिचत्वारिंशदधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದ ಘೋಷಯಾತ್ರಾಪರ್ವದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೋಚನಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ವಿಷಯವಾದ ಎರಡುನೂರ ನಲವತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
The tension between survival-practices in exile (hunting and resource use) and the duty to prevent ecological and communal harm; the chapter frames leadership as the willingness to reduce one’s own extraction when the vulnerable report depletion.
Ethical authority is demonstrated through compassion translated into policy: hearing a petition, verifying its truth, and altering behavior—here, relocating the camp—so that welfare extends beyond one’s immediate community.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter’s function is narrative-ethical exemplification, showing how dharma operates as practical decision-making within the exile setting.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.