Shloka 46
Kuvalāśva’s Lineage and Uttaṅka’s Petition concerning Dhundhu (धुन्धु-प्रसङ्गः)
गच्छात्रेय राजानं ब्रूहि यदि पर्याप्तं निर्यातयो-पाध्यायवाम्याविति । स गत्वैवं तं राजानमब्रवीत् तं राजा प्रत्युवाच राज्ञामेतद्वाहनमनर्हा ब्राह्मणा रत्नानामेवंविधानां कि ब्राह्मणानाम श्वै: कार्य साधु गम्यताम्,“मन-ही-मन सोच-विचार करते हुए जब एक मास पूरा हो गया, तब वे अपने शिष्यसे बोले--'आत्रेय! जाकर राजासे कहो कि यदि काम पूरा हो गया हो तो गुरुजीके दोनों वाम्य अश्व लौटा दीजिये।” शिष्यने जाकर राजासे यही बात दुहरायी। तब राजाने उसे उत्तर देते हुए कहा--“यह सवारी राजाओंके योग्य है। ब्राह्मणोंको ऐसे रत्न रखनेका अधिकार नहीं है। भला, ब्राह्मणोंकों घोड़े लेकर क्या करना है? अब आप सकुशल पधारिये”
Vaiśaṃpāyana uvāca: gacchātreya rājānaṃ brūhi yadi paryāptaṃ niryātayopādhyāyavāmyāv iti. sa gatvaivaṃ taṃ rājānam abravīt; taṃ rājā pratyuvāca—rājñām etad vāhanam anarhā brāhmaṇā ratnānām evaṃvidhānāṃ; kiṃ brāhmaṇānām aśvaiḥ kāryam? sādhu gamyatām.
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆ-ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದಾಗ ಗುರುವು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ, “ಆತ್ರೇಯಾ! ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳು—ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದರೆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನ ವಾಮ್ಯ ಎರಡು ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಿ” ಎಂದನು. ಶಿಷ್ಯನು ಹೋಗಿ ರಾಜನಿಗೆ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ರಾಜನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು—“ಇಂತಹ ವಾಹನ ರಾಜರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಇಂಥ ರತ್ನಸಮಾನ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನೀನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗು.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds dharma as a contested space: the king asserts that certain forms of wealth and power-symbols (horses, precious mounts) belong to royal duty and status, while the teacher’s request implies a moral claim of rightful ownership and restitution. The ethical tension lies in whether social role can override justice in returning what belongs to another.
After a month of reflection, the teacher instructs his disciple Ātreya to ask the king to return the preceptor’s two left-side horses if the work is done. The disciple delivers the message; the king refuses, arguing that such mounts are for kings and that brahmins should not possess such valuables, then dismisses the messenger to depart safely.